Một vệt đen mở ra dấu hỏi giữa rừng
Hố sụt Phong Nha là dạng địa hình nơi phần đá bên dưới bị rỗng hoặc mất khả năng nâng đỡ, khiến bề mặt sụp xuống và tạo thành một vùng trũng sâu, thường có vách đá dốc. Phát hiện mới ở Chà Nòi - Khe Gát đáng chú ý không chỉ vì kích thước, mà còn vì hành trình truy tìm bắt đầu từ một dấu hiệu gần như mơ hồ trên ảnh vệ tinh.
Năm 2018, Kevin Ditamore, thành viên kỳ cựu của Hiệp hội Hang động Mỹ, phát hiện một vệt đen bất thường trên Google Earth tại vùng lõi Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Màu tối chưa đủ để phân biệt đó là hố sụt, cửa hang hay một dạng địa hình khác. Nhiều năm sau, ông Nguyễn Văn Úy của Jungle Boss cũng chú ý đúng khu vực ấy; hai người nhận ra họ cùng theo đuổi một nghi vấn, nhưng ảnh vệ tinh Phong Nha độ phân giải thấp không thể chỉ ra chính xác mục tiêu.
Khoảng cách nhìn từ trên cao vì thế không đồng nghĩa với khả năng tiếp cận. Rừng rậm, núi đá vôi và các vách dựng đứng biến một điểm đen trên màn hình thành bài toán định vị ngoài thực địa. Việc chưa thể xác nhận ngay là lời nhắc rằng ảnh vệ tinh hữu ích để đặt câu hỏi, nhưng không thay thế khảo sát trực tiếp.
Từ flycam đến đường rừng
Cuộc tìm kiếm chỉ tiến thêm khi thiết bị bay có thể vươn cao hơn. Đầu năm 2025, ông Úy cùng các chuyên gia Mỹ dùng flycam bay tới độ cao 1.000 m để kiểm tra địa hình ba lần; hình ảnh mới giúp nhận diện miệng hố giữa rừng nguyên sinh. Trước đó, ảnh vệ tinh thiếu chi tiết và những ngọn núi chắn đường khiến việc xác định vị trí lẫn lập tuyến tiếp cận đều khó khăn.
Tháng 4/2025, đoàn khảo sát đầu tiên gồm 10 người, trong đó có kiểm lâm, mang hơn 35 kg hành lý mỗi người băng rừng từ khu vực đèo Đá Đẽo. Họ phải luồn qua cây gai, vượt sườn dốc và nhiều lần đổi hướng vì vách đá hoặc bụi rậm. Sau ba ngày mới tìm được miệng hố, nhưng đoàn chưa có đủ thiết bị để xuống đáy và phải rút lui để chuẩn bị kỹ hơn.
Quyết định quay về không phải thất bại mà là lựa chọn an toàn cần thiết. Đợt khảo sát chính thức diễn ra từ ngày 23 đến 29/7/2025, với 24 thành viên gồm chuyên gia hang động, kỹ thuật viên Jungle Boss và kiểm lâm. Mang theo khoảng 500 m dây chuyên dụng cùng thiết bị bảo hộ, đoàn vượt hơn 20 km rừng và đá tai mèo để tiếp cận miệng hố.
Hố sụt sâu 120 m, nhưng số đo chưa khép lại câu chuyện
Khảo sát xác định hố sụt rộng khoảng 2,1 ha, nằm trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của vườn quốc gia; phần lòng có chiều dài lớn nhất khoảng 250 m, rộng 200 m và sâu 120 m. Đây là một hố sụt sâu 120 m với vách đá gần như dựng đứng, đòi hỏi nhóm phải thiết lập dây neo và dùng thiết bị chuyên dụng để xuống khảo sát. Quy mô ấy khiến phát hiện vượt xa một điểm lạ nhìn thấy từ trên cao.
Bên dưới, đoàn ghi nhận rừng cây xanh giữa những khối đá vôi sạt lở, cùng các mảng đá vụn, chân vách và một số vị trí có thạch nhũ. Hình thái và cảnh quan cho thấy đây không phải khoảng trống đơn giản, nhưng những dữ liệu ban đầu chưa đủ để kết luận về nguồn gốc hay mối liên hệ với các hang động bên dưới.
Trong địa hình karst, nước có thể bào mòn đá vôi qua thời gian, tạo khoảng rỗng ngầm; khi phần trần không còn đủ sức nâng đỡ, nó sụp xuống thành hố. Phong Nha - Kẻ Bàng đã ghi nhận khoảng năm hố sụt lớn, nhưng quy mô và hình thái của điểm mới vẫn đặt ra câu hỏi về cấu trúc địa chất và khả năng tồn tại hệ thống hang động ngầm.
Phát hiện là khởi đầu của khảo sát sâu hơn
Giá trị nổi bật của chuyến đi không nằm riêng ở con số 2,1 ha, mà ở việc nối được dấu hiệu trên ảnh với một cấu trúc địa hình thực địa có thể đo đạc. Tuy vậy, số đo ban đầu không nên bị xem như lời giải cuối cùng: một hố lớn giữa vùng karst có thể là cửa sổ xuống các quá trình địa chất chưa được nhận diện đầy đủ.
Các bước tiếp theo được đặt ra khá rõ: Ban quản lý vườn sẽ phối hợp với chuyên gia để xác định chính xác hơn kích thước, địa mạo, cấu trúc địa chất, khe nứt và dấu hiệu sạt lở; đồng thời xem xét khả năng có khoảng rỗng ngầm và điều tra thực vật, động vật hoang dã. Nhóm thám hiểm cũng đề xuất mở rộng nghiên cứu với chuyên gia địa chất, địa mạo và tìm tuyến tiếp cận từ bên ngoài hố sụt.
Hố sụt Phong Nha vì thế vừa là phát hiện đáng kể, vừa là lời nhắc về giới hạn của hiểu biết hiện tại. Vệt đen năm 2018 đã dẫn đến một cuộc khảo sát gian nan; giờ đây, điều cần thiết không phải là phóng đại bí ẩn, mà là tiếp tục đo vẽ và nghiên cứu có hệ thống để hiểu cấu trúc karst dưới tán rừng.
