Ẩm thực dân tộc: từ ký ức bếp lửa đến sản phẩm du lịch văn hóa
Ẩm thực dân tộc trong du lịch ẩm thực là quá trình biến những món ăn gắn với bếp lửa, mùa rẫy và đời sống cộng đồng thành sản phẩm du lịch văn hóa có thể bán được, nhưng vẫn giữ được câu chuyện, tập quán và bản sắc của người bản địa, đồng thời mở rộng hành trình của món ăn từ căn bếp nhỏ đến homestay, chợ, nhà hàng và các bàn tiệc kết hợp nghỉ dưỡng. Từ những căn bếp nhỏ giữa buôn làng, các món ăn truyền thống của đồng bào Êđê, M’nông đang theo chân các bà, các mẹ ra chợ, vào homestay, lên bàn tiệc, trở thành một phần hấp dẫn trong hành trình khám phá văn hóa Đắk Lắk của du khách. Điều đáng nói là món ăn không xuất hiện như “hàng hóa lạnh”, mà như cánh cửa mở bước vào ký ức núi rừng, cách người dân trân trọng đất và rừng. Bởi vậy, câu chuyện ẩm thực vùng cao ngày nay không chỉ là chuyện ăn uống, mà là cách các cộng đồng quyết định tự kể về mình trên bản đồ du lịch.
Buôn làng Tây Nguyên: phụ nữ Êđê, M’nông bước ra làm du lịch ẩm thực
Ở buôn Tring, quán cơm đồng bào của chị em Êđê tại nhà văn hóa cộng đồng nhiều năm nay vẫn đỏ lửa, mỗi suất cơm vài chục nghìn đồng nhưng gom đủ vị đắng của cà, thơm của thịt nướng, đậm đà của cá khô và tươi thanh của rau rừng. Đây là mô hình du lịch ẩm thực giản dị nhưng sắc nét: thực khách ăn cơm, phụ nữ buôn làng kể chuyện đất, rừng, mùa rẫy và phong tục ngay bên mâm. Tại xã Liên Sơn Lắk, cơm lam, gà nướng, canh cà đắng da trâu, lá mì giã của người M’nông đã trở thành “linh hồn” trong thực đơn du lịch, đặc biệt hút khách quốc tế. Để món ăn bước ra khỏi bếp nhà, người dân học thêm kỹ năng vệ sinh, định lượng, trình bày và giới thiệu. Kết quả là những kỹ năng nội trợ quen thuộc nay trở thành nghề dịch vụ tạo thu nhập ổn định, hình thành chuỗi giá trị mới với gia vị truyền thống, muối chấm, đồ khô, nông sản chế biến được đóng gói làm quà tặng du lịch.
Trái cây Đắk Lắk: từ vườn đến trà, kem và câu chuyện mùa vụ dài hơn
Nếu trước đây hành trình của một trái cây thường khá ngắn, từ vườn cây đến chợ rồi lên bàn ăn, thì nay hành trình ấy đang dài thêm. Đắk Lắk có nhiều vùng trồng cây ăn trái với đặc sản địa phương như sầu riêng, bơ, mãng cầu. Tại Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk, loại quả cơm vàng, béo ngậy này được biến hóa thành tôm nướng xốt sầu riêng, xôi, chè, cà ri xanh… mở ra trải nghiệm ẩm thực vùng cao mới cho du khách. Trong những năm gần đây, bên cạnh chất lượng quả tươi, chế biến và đa dạng hóa sản phẩm đang mở thêm hướng đi cho nông sản địa phương. Một câu nói đáng chú ý là: "Mỗi năm, doanh nghiệp sử dụng khoảng 20 - 25 tấn mãng cầu tươi để làm trà và khoảng 10 tấn để sản xuất mãng cầu sấy thăng hoa". Trà mãng cầu đã được công nhận là sản phẩm OCOP năm 2022 và sản phẩm nông nghiệp nông thôn tiêu biểu năm 2025. Việc đa dạng hóa cách sử dụng không chỉ đem thêm lựa chọn cho người tiêu dùng mà còn kéo dài thời gian tiêu thụ các loại quả có tính mùa vụ cao, biến chúng thành sản phẩm du lịch văn hóa chứ không chỉ là nông sản thô.
Buffet treo Hội An: ẩm thực vùng cao trong không gian nghỉ dưỡng phố cổ
Giữa không gian xanh của Hội An, những món thịt gác bếp vốn quen thuộc với đồng bào Thái, Mông, Dao, Tày, Lô Lô được đưa vào mô hình "buffet treo" tại một khu nghỉ dưỡng, kết hợp ẩm thực vùng cao với trải nghiệm nghỉ dưỡng. Thịt trâu, thịt lợn, lạp sườn tẩm ướp muối, mắc khén, hạt dổi, gừng, ớt, treo trên giàn bếp để khói hun khô đã trở thành biểu tượng của ẩm thực vùng cao. Mô hình buffet treo không chỉ đưa món gác bếp vào thực đơn mà còn tái hiện một phần không khí miền núi qua khung gỗ lấy cảm hứng chợ quê, bố trí giữa hồ bơi và đầm sen, kết hợp nhạc sống để kéo dài trải nghiệm. Song song, khu nghỉ dưỡng tổ chức Phố Hội Xưa Buffet tối thứ Bảy hằng tuần với "tam hữu" Trà Quế, gỏi cuốn, thịt nướng, heo sữa nướng và cold cut, phô mai, bánh mì phục vụ du khách quốc tế. Việc đặt hai trải nghiệm ẩm thực vùng cao phía Bắc và phố Hội trong cùng một không gian tạo nên giao thoa vùng văn hóa, mở rộng lựa chọn cho khách lưu trú và khách du lịch tại Hội An.
Giữ hồn ẩm thực, tạo giá trị kinh tế: hướng đi dài cho du lịch ẩm thực
Điểm chung của quán cơm Êđê, thực đơn M’nông ở hồ Lăk, những ly trà mãng cầu hay tiệc buffet treo Hội An là cách các cộng đồng và doanh nghiệp đối xử với món ăn: coi đó là giá trị văn hóa độc bản cần bảo tồn, đồng thời là nguồn sinh kế mới. "Buffet treo là cách chúng tôi giữ gìn giá trị ẩm thực độc bản" – nhận định này cho thấy ẩm thực vùng cao được đưa vào sản phẩm du lịch văn hóa không phải để làm "món lạ" cho có, mà để trở thành trụ cột bản sắc trong không gian nghỉ dưỡng. Ở Tây Nguyên, ẩm thực giúp phụ nữ buôn làng bước ra làm du lịch, chuyển kỹ năng bếp núc thành thu nhập ổn định và chuỗi sản phẩm gia vị, nông sản chế biến có thương hiệu. Trong bối cảnh xu hướng khai thác văn hóa bản địa trong sản phẩm du lịch ngày càng mở rộng, câu hỏi không còn là “có nên đưa món ăn buôn làng vào du lịch hay không”, mà là “làm sao để món ăn đi xa mà không mất hồn”. Khi địa phương coi món ăn là câu chuyện chứ không chỉ là hàng hóa, du lịch ẩm thực mới có cơ hội trở thành động lực phát triển bền vững.
