Thứ tự sinh ảnh hưởng đến con cái ít hơn chúng ta tưởng
Thứ tự sinh ảnh hưởng đến phát triển trẻ em là ý tưởng cho rằng vị trí con cả, con giữa hay con út trong gia đình có thể quyết định tính cách, trí thông minh, xu hướng hướng ngoại và khả năng lãnh đạo suốt đời của trẻ, nhưng khoa học tâm lý hiện đại cho thấy ảnh hưởng này nhỏ hơn nhiều so với cách bố mẹ nuôi dạy và môi trường sống xung quanh trẻ. Trong hình dung phổ biến, con cả tính cách trưởng thành sớm, thông minh, có trách nhiệm, cầu toàn, biết nhường nhịn và dễ trở thành người đứng ra quyết định. Không ít phụ huynh tin rằng chỉ cần nhìn thứ tự sinh là đoán được tương lai con. Tuy nhiên, phân tích dữ liệu của hơn 700.000 người trưởng thành cho thấy thứ tự sinh chỉ tạo ra những khác biệt rất nhỏ về tính cách. Nói thẳng, những khuôn mẫu này đang được dùng quá đà và trở thành hiểu lầm nuôi dạy hơn là công cụ hiểu con. Điều đó buộc chúng ta phải xem lại cách gán nhãn “anh cả lãnh đạo, em út vô tư” trong gia đình.
Con cả: trách nhiệm cao là do kỳ vọng, không phải do “gen anh cả”
Nghiên cứu mới cho thấy trách nhiệm và khả năng lãnh đạo khó có liên quan trực tiếp đến thứ tự sinh như nhiều người vẫn nghĩ. Ở hai đặc điểm trung thực, khiêm nhường và hòa đồng trong mô hình HEXACO, con giữa lại là nhóm có điểm số cao nhất, tiếp theo là con út, con cả và cuối cùng là con một. Kết quả này đi ngược hoàn toàn với niềm tin rằng con cả mặc định sẽ có tính cách nổi trội hơn về trách nhiệm hoặc khả năng lãnh đạo. Điều gì đã tạo ra hình ảnh “đứa phải gánh vác”? Câu trả lời nằm ở cách cha mẹ phản ứng với vị trí của trẻ. Con cả thường lớn lên trong bối cảnh bố mẹ lần đầu làm cha mẹ; khi em nhỏ xuất hiện, chúng là người đầu tiên bị yêu cầu phải trưởng thành hơn, phải làm gương, phải nhường nhịn. Một đứa trẻ liên tục được giao việc, được nhắc phải có trách nhiệm sẽ có nhiều cơ hội luyện tập tổ chức, giải quyết vấn đề. Theo thời gian, hành vi lặp lại trở thành tính cách trong mắt người lớn – dù gốc rễ là kỳ vọng, không phải “gen anh cả”.
Con giữa và xu hướng chấp nhận rủi ro: sản phẩm của cuộc tìm chỗ đứng
Một phát hiện thú vị của khoa học tâm lý là trẻ sinh sau có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn con đầu ở độ tuổi 10-13. Trong nhiều gia đình, đó chính là con giữa – đứa không mang “trách nhiệm làm gương” như anh chị, cũng không được “bao bọc như út”. Điều này dễ liên quan đến nhu cầu tìm chỗ đứng riêng trong gia đình: khi không được mặc định là người gánh vác hay người được cưng chiều, trẻ sẽ thử nhiều cách khác nhau để được chú ý, từ chọn sở thích khác biệt đến dám thử việc mạo hiểm hơn. Tuy nhiên, phần dữ liệu quan trọng thường bị bỏ qua: sự khác biệt về chấp nhận rủi ro giảm dần và gần như biến mất khi bước vào tuổi trưởng thành. Nói cách khác, những khác biệt giữa anh chị em có thể là sản phẩm của môi trường gia đình hơn là một đặc điểm tâm lý cố định. Câu chuyện không phải “con giữa sinh ra liều lĩnh”, mà là cách bố mẹ phân chia vai trò và phản ứng với từng đứa trẻ đã đẩy chúng vào những hành vi khác nhau.
Bố, mẹ và trí thông minh của con: vai trò khác nhau nhưng bổ sung
Điểm thiếu sót lớn của các khuôn mẫu thứ tự sinh là chúng bỏ qua vai trò của bố và mẹ trong phát triển trí thông minh của con. Rất nhiều nghiên cứu đã phát hiện ra những sự thật về việc nuôi dạy con. Các học giả từ Oxford và London theo dõi 705 cặp bố con và phát hiện mức độ nhạy bén trong tương tác của người bố có ảnh hưởng đến khả năng nhận thức lúc 18 tháng và ngôn ngữ lúc 36 tháng của trẻ, thậm chí vượt qua cả sự nhạy bén của người mẹ. Sự gắn kết giữa mẹ và bé là nền móng cho quá trình phát triển trí não. Khi mẹ và con bước vào trạng thái hợp tác “có qua có lại”, nhịp điện não thùy trán của cả hai đạt mức đồng bộ rất cao – đây là cơ sở thần kinh để cánh cửa nhận thức và học tập mở ra. Bố lại thường mang đến cách đồng hành “dám buông tay”, khuyến khích con khám phá, thử sai, phát triển tư duy không gian và sự dũng cảm. Sau cùng, gen di truyền quyết định khung khoảng trí tuệ cơ bản, còn môi trường hậu thiên quyết định việc trẻ có thể chạm tới phần trần nhà hay không. Không có chỗ nào trong bức tranh này nói rằng chỉ vì là con cả mà tự động thông minh hơn.
Đừng dùng thứ tự sinh làm chiếc khuôn đóng kín con mình
Nếu khoa học đã nói rõ rằng dữ liệu lớn không ủng hộ việc dùng thứ tự sinh để dự đoán chắc chắn con cả sẽ tận tâm, hướng ngoại, cầu toàn hay có tố chất lãnh đạo, thì tiếp tục gán nhãn chỉ khiến việc nuôi dạy trở nên méo mó. Thứ tự sinh không phải chiếc khuôn đóng kín một con người, mà tương tác với cách bố mẹ nuôi dạy, hoàn cảnh gia đình, giới tính, khoảng cách tuổi giữa các con và vô số trải nghiệm khác. Nói cách khác, thứ tự sinh ảnh hưởng chủ yếu bằng việc tạo ra một vị trí trong gia đình, nhưng cách gia đình phản ứng với vị trí đó mới là yếu tố có khả năng định hình hành vi. Một gia đình đông con có thể nuôi dưỡng sự trung thực, khiêm nhường và hòa đồng cao hơn – không phải vì thứ tự, mà vì trẻ phải học cách sống cùng nhiều người. Đã đến lúc câu hỏi của cha mẹ không phải là “con cả có phải người trách nhiệm nhất hay không?”, mà là “vì sao một đứa trẻ lại được đặt vào vị trí phải có trách nhiệm hơn những người khác?”. Khi bỏ chiếc kính thành kiến về anh cả, chị cả, chúng ta mới có thể nhìn rõ từng đứa trẻ đang cần gì để phát triển hết khả năng của mình.
