Cải cách tuyển sinh: Mục tiêu là công bằng, không phải siết cơ hội
Cải cách xét tuyển đại học mới mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang dự thảo là gói đề xuất điều chỉnh quy định tuyển sinh, nhằm giảm số phương thức, loại bỏ một số dạng điểm cộng tuyển sinh, làm rõ ngưỡng đầu vào đại học và điều kiện liên thông, qua đó tiến gần hơn tới một hệ thống tuyển sinh đại học công bằng, minh bạch và dễ kiểm chứng cho mọi thí sinh.
Điều quan trọng cần nhìn thẳng: Bộ không nói tới việc “đóng cửa” đại học, mà muốn đưa thí sinh cùng ngành, cùng chương trình về chung một chuẩn đánh giá, giảm thủ tục và tăng khả năng kiểm chứng dữ liệu. Giai đoạn 2022-2026, loạt điều chỉnh như bỏ xét tuyển sớm, giới hạn phương thức, quy định ngưỡng đầu vào và trần điểm cộng đã giúp khoảng cách điểm giữa các kỳ thi có bảng quy đổi chính thức với thi tốt nghiệp THPT giảm từ 2,6 xuống còn 1,2 điểm. Nhưng con số này cũng cho thấy hệ thống vẫn chưa thật sự “phẳng”: hơn 40% chương trình dùng từ hai phương thức có chênh lệch trúng tuyển từ 3 điểm trở lên, trên 2.000 chương trình rơi vào tình cảnh này. Nếu không thay đổi, bất công sẽ tiếp tục nhân lên.
Giảm và chuẩn hóa phương thức: Cắt “ma trận” để giữ bình đẳng
Nhóm thay đổi đầu tiên – và có lẽ gây tranh luận nhất – là cắt giảm và chuẩn hóa phương thức xét tuyển. Bộ dự kiến từ năm 2027, mỗi ngành chỉ dùng tối đa 3 phương thức đăng ký xét tuyển, và từ 2028 chỉ còn 1 phương thức cho từng ngành, chương trình (không tính xét tuyển thẳng, cử tuyển). Ở cấp trường, vẫn được phép dùng tối đa 5 phương thức cho toàn hệ thống chương trình.
Nhiều người lo “ít cửa” sẽ ít cơ hội. Nhưng lập luận của Bộ khá rõ: khi thang đo giữa các phương thức chưa tương đương, chia một ngành thành quá nhiều cửa xét tuyển khiến thí sinh cùng năng lực bị đối xử khác nhau. Từ 2022-2026, chỉ 36,4% lượt chương trình có căn cứ đối chiếu chính thức; điểm học bạ thường cao hơn khá xa điểm thi tốt nghiệp THPT trong cùng mã ngành, và hơn 2.000 chương trình có chênh lệch giữa các phương thức từ 3 điểm trở lên. Nói cách khác, “mua vé” bằng cửa nào đôi khi quan trọng hơn năng lực thật, và đó là điều cần phải chấm dứt nếu muốn tuyển sinh đại học công bằng.
Loại bỏ điểm cộng của trường: Cú đánh thẳng vào đặc quyền ngầm
Điểm cộng tuyển sinh là chỗ hệ thống dễ méo mó nhất, nên không ngạc nhiên khi Bộ chọn “ra tay” ở nhóm thay đổi thứ hai. Dự thảo khẳng định không bãi bỏ điểm ưu tiên khu vực, đối tượng chính sách và không đụng tới diện xét tuyển thẳng theo Quy chế, nhưng sẽ không cho phép cộng điểm do cơ sở đào tạo tự quy định cho các loại chứng chỉ, thành tích hoặc tiêu chí bổ sung.
Vì sao phải mạnh tay như vậy? Thứ nhất, cơ hội tiếp cận chứng chỉ, kỳ thi hay hoạt động được cộng điểm khác nhau rất lớn giữa các vùng, điều kiện kinh tế và khả năng chi trả. Thứ hai, cùng một chứng chỉ, mỗi trường lại quy đổi và cộng điểm một kiểu, thậm chí một năng lực bị tính hai lần – vừa tính trong điểm xét tuyển, vừa cộng thêm – làm đảo lộn thứ hạng thí sinh ở nhóm điểm cao. Nếu không dừng, điểm cộng trở thành dạng đặc quyền ngầm cho những ai nhiều điều kiện hơn, chứ không phải thước đo năng lực gắn với ngành học. Cách làm mới là đưa năng lực trở về đúng vị trí của nó trong tổ hợp xét tuyển, thay vì “bơm” thêm điểm ngoài thang đo.
Nguồn tuyển, ngưỡng đầu vào và liên thông: Minh bạch để thí sinh đỡ thiệt
Nhóm thay đổi thứ ba và thứ tư nhìn qua có vẻ kỹ thuật, nhưng lại quyết định trực tiếp việc thí sinh có được đối xử minh bạch hay không. Dự thảo nhấn mạnh việc xác định rõ nguồn tuyển và ngưỡng đầu vào đại học, đồng thời hoàn thiện điều kiện dự tuyển liên thông từ trung học nghề, trung cấp, cao đẳng lên đại học. Tinh thần chung: tuyển sinh phải đi cùng chuẩn chất lượng, dữ liệu kiểm chứng được và trách nhiệm giải trình.
Với thí sinh, điều này có ba lợi ích rõ. Một, giảm gánh nặng phải chạy theo quá nhiều phương án, vì mỗi phương thức phải công khai tiêu chí và dùng một thang điểm chung, ai đủ điều kiện đều có thể tham gia. Hai, hồ sơ sẽ nhẹ hơn khi Bộ yêu cầu tăng khai thác dữ liệu đã có, không bắt nộp lại các giấy tờ, chứng chỉ đã nằm trên hệ thống. Ba, người học theo đường liên thông – vốn lâu nay hay bị “xem nhẹ” – sẽ có điều kiện dự tuyển rõ ràng hơn, giảm nguy cơ bị loại vì những tiêu chí mơ hồ. Đó là một bước cần thiết để cải cách xét tuyển không bỏ quên hàng trăm nghìn học sinh học nghề mỗi năm.
Thí sinh cần chuẩn bị gì và câu chuyện công bằng sau dự thảo
Nếu nhìn đủ xa, bốn nhóm thay đổi này đều xoay quanh một trục: đưa mọi thí sinh của cùng chương trình về cùng mặt bằng đánh giá, giảm thủ tục, tăng khả năng kiểm chứng và bảo đảm công bằng. Theo Bộ, “giảm phương thức là để mở rộng cơ hội bình đẳng, không phải giảm cơ hội tiếp cận”. Vấn đề là: hệ thống chỉ công bằng nếu được thiết kế và triển khai công bằng. Điều đó đòi hỏi các trường phải chủ động chọn phương thức xét tuyển thực sự phù hợp yêu cầu đầu vào, chứ không phải cách dễ tuyển cho đủ chỉ tiêu.
Với học sinh THPT, chiến lược hợp lý lúc này là tập trung vào các thang đo chuẩn chung (đặc biệt là kỳ thi tốt nghiệp THPT), cân nhắc chứng chỉ ngoại ngữ như một phần trong tổ hợp xét tuyển hoặc điều kiện đầu vào, thay vì coi đó là vé “cộng điểm” đắt giá. Cũng cần theo dõi kỹ lộ trình: 2027 chuyển sang 3 phương thức, 2028 còn 1 phương thức cho mỗi ngành, và dự thảo vẫn đang trong quá trình lấy ý kiến, đánh giá tác động, lắng nghe thí sinh, các cơ sở đào tạo và chuyên gia trước khi ban hành. Nếu người học không lên tiếng, khái niệm tuyển sinh đại học công bằng sẽ rất dễ bị quyết định thay họ.
