Đào tạo nghề ngắn hạn: chiếc cầu từ hỗ trợ đến tự lập kinh tế
Đào tạo nghề ngắn hạn cho lao động yếu thế là các khóa học thực hành tập trung, thời gian vừa phải, giúp người thu nhập thấp nhanh chóng nắm được kỹ năng nghề thiết yếu, gắn với nhu cầu thị trường địa phương, để từ đó tự tạo việc làm, tăng thu nhập và giảm nguy cơ tái nghèo một cách bền vững. Vấn đề không chỉ là dạy một nghề, mà là tạo ra con đường tự lập kinh tế thực sự khả thi đối với những người vốn ít vốn, ít học, nhiều ràng buộc gia đình. Huế đang cho thấy một mô hình đáng chú ý: các lớp nghề không tách rời đời sống, mà bước thẳng vào gian bếp quán cơm, xưởng điện, vườn hoa, giúp hàng trăm mảnh đời yếu thế biến kiến thức thành bữa ăn, hóa đơn điện, từng đồng thu nhập nuôi gia đình.
Trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia Giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025, Trung tâm GDNN-GDTX Khu vực 1 TP Huế dưới sự điều hành của Giám đốc Lê Trần Việt Sơn đã chọn một hướng đi rất thực tế: đào tạo nghề gắn chặt với sinh kế hàng ngày của người nghèo. Điểm đáng nói không phải là tên gọi chương trình, mà là quan điểm triển khai: coi người lao động nghèo là chủ thể, không phải đối tượng cứu trợ. Khi một phụ nữ U50 như chị Đặng Thị Ngọc Thuận đi học lại để nâng cấp quán cơm bụi, đó là dấu hiệu cho thấy đào tạo nghề ngắn hạn đã chạm trúng nhu cầu thật, chứ không phải lớp học “cho có”.
Từ gian bếp đến sạp hàng: kỹ năng thực tế thay đổi quyền lực kinh tế của phụ nữ nghèo
Những lớp kỹ thuật chế biến món ăn và vệ sinh an toàn thực phẩm ở Huế cho thấy đào tạo nghề ngắn hạn có thể đảo chiều cán cân quyền lực kinh tế trong các gia đình nghèo. Phần lớn học viên là phụ nữ đã bươn chải nhiều năm với quán cơm, gánh ốc, quán bánh nhưng thiếu nền tảng chuyên môn. Khoá học không mang lại “cách tân” hào nhoáng, mà chỉnh lại những điều tưởng như hiển nhiên: chọn nguyên liệu sạch, sơ chế đúng, tính định lượng và giá thành, bảo quản an toàn. Khi chị Thuận nói: “Trước nấu cơm bằng kinh nghiệm, giờ nấu cơm có thêm… kiến thức”, đó không chỉ là câu nói vui mà là sự dịch chuyển từ lao động bản năng sang lao động có kỹ năng.
Điều đáng chú ý là kết quả: quán cơm vẫn nhỏ, quán ốc, quán bánh vẫn nằm ở chợ đầu mối, trong ngõ xóm, nhưng thu nhập ổn định hơn, khách tin tưởng hơn và bản thân người làm chủ cảm thấy tự tin với nghề. Những mô hình tự lập kinh tế này có chi phí đầu tư thấp, phù hợp với người nghèo, nhưng lại bền vững vì dựa trên phát triển kỹ năng chứ không phải dựa vào vốn vay hay trợ cấp. Các trường hợp như chị Mai Thị Tám mở quán bánh ướt thịt nướng, chị Trần Thị Kim mở quán bún đậu mắm tôm sau khóa học cho thấy: chỉ cần khóa học chạm đúng nghề họ đang làm, người lao động yếu thế tự mình kéo mặt bằng cuộc sống lên một nấc.
Kỹ thuật điện và nông nghiệp: từ lao động phổ thông thành kỹ thuật viên có nghề
Nếu các lớp ẩm thực củng cố sinh kế tại chợ, thì những khóa điện dân dụng, trồng hoa cây cảnh, điêu khắc gỗ lại mở ra một tầng cơ hội khác cho lao động yếu thế: bước vào thị trường dịch vụ và sản xuất chuyên môn hơn. Những người như anh Lê Nguyễn Quang Duy hay anh Phan Thế Huy trước đây không có tay nghề rõ ràng, chủ yếu làm việc phổ thông, phụ hồ, việc vặt. Sau khóa Điện K1, họ bước sang vai trò kỹ thuật viên: nhận bảo trì, sửa chữa điện cho nhà hàng, khách sạn, thi công đèn LED, bảng hiệu quảng cáo, thiết kế trang trí nội thất. Đó là một dạng “thăng hạng xã hội” diễn ra trong âm thầm, nhưng có sức nặng lớn đối với đời sống gia đình.
Điểm quan trọng của mô hình Huế là khóa học không nhắm vào bằng cấp mà nhắm vào công việc cụ thể ngoài thị trường. Học xong là có thể đi bảo trì điện, nhận công trình, mở dịch vụ nhỏ. Với nông nghiệp và điêu khắc gỗ mỹ nghệ, logic cũng tương tự: đào tạo tập trung vào kỹ năng thực hành gắn với nhu cầu địa phương, giúp người dân nâng cấp các hoạt động vốn đã quen thuộc như trồng hoa, làm mộc, thành sản phẩm có giá trị cao hơn. Đây là thái độ khác với nhiều chương trình hỗ trợ nghề trước đây vốn nặng lý thuyết, nhẹ đầu ra; Huế cho thấy khi tôn trọng thời gian, hoàn cảnh và năng lực của người nghèo, đào tạo nghề ngắn hạn có thể chuyển hóa họ từ “lao động phổ thông” thành người làm nghề có tương lai.
Mô hình Huế gợi ý gì cho các địa phương khác?
Huế không phải nơi duy nhất có chương trình giảm nghèo, nhưng cách tổ chức đào tạo nghề ngắn hạn ở đây đặt ra chuẩn mực mới: muốn giúp lao động yếu thế tự lập kinh tế thì phải bắt đầu từ nghề họ đang làm, thị trường họ đang sống và thời gian họ có thể dành cho học. Các lớp nghề ở Trung tâm GDNN-GDTX Khu vực 1 TP Huế nằm ngay trong thành phố, gần khu dân cư nghèo, lịch học linh hoạt, nội dung gắn với chợ, khách sạn, xưởng mộc quanh đó. Mô hình này có thể nhân rộng nếu các địa phương chấp nhận bỏ tư duy “dạy nghề để có chứng chỉ” và chuyển sang “dạy nghề để có việc làm, có dịch vụ, có quán nhỏ, có xưởng”.
Với những nhóm lao động khó khăn ở vùng khác – từ phụ nữ bán hàng rong ở đô thị đến thanh niên thất nghiệp ở nông thôn – bài học từ Huế là rõ ràng: phát triển kỹ năng phải trở thành trục chính của chính sách an sinh, ngang hàng với hỗ trợ tiền mặt hay tín dụng. Không cần những chương trình quá tham vọng, một lớp điện dân dụng, một khóa chế biến món ăn, một lớp trồng hoa cây cảnh thiết kế đúng với thực tế địa phương đã có thể tạo ra những bước ngoặt đời sống rất cụ thể. Nếu các tỉnh, thành nghiêm túc áp dụng cách làm này, bản đồ nghèo đói có thể thay đổi không bằng những đường kẻ trên báo cáo, mà bằng những quán ăn nhỏ, dịch vụ điện, vườn hoa, xưởng gỗ do chính người nghèo làm chủ.
