Trường nội trú vùng biên là gì và vì sao quyết định cuộc chơi bình đẳng?
Trường nội trú vùng biên là mô hình trường phổ thông có khu ăn ở tập trung ngay tại khu vực biên giới, vùng sâu, vùng xa, dành chủ yếu cho học sinh dân tộc thiểu số để các em không còn phải vượt đường rừng, suối, đèo dốc mỗi ngày mới tới lớp, đồng thời được học tập, sinh hoạt trong một môi trường ổn định, an toàn và có giáo viên kèm cặp thường xuyên. Khi nói đến cơ hội học tập bình đẳng, đây không phải là khẩu hiệu mà là một lựa chọn chính sách rất cụ thể: đưa trường học tới gần cuộc sống của các em, thay vì để các em bị bỏ lại phía sau vì địa lý và nghèo đói. Chính vì vậy, trường nội trú vùng biên cần được nhìn như hạ tầng thiết yếu của giáo dục vùng sâu – ngang hàng với đường, điện, trạm y tế chứ không phải một “chương trình hỗ trợ” mang tính từ thiện.
Từ 15–20 km đường đến lớp thành vài bước chân: Địa lý không còn là lý do bỏ học
Hình ảnh Thào Quáng Dương khoác ba lô, rời căn nhà gỗ đơn sơ để vượt quãng đường 15 km đèo dốc đến Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Mường Khương cho thấy cái giá địa lý mà một đứa trẻ H’Mông phải trả nếu muốn tới lớp mỗi ngày. Ở vùng biên Buôn Đôn, H’ Nghệ Knul từng có lúc phải tạm dừng học để phụ giúp gia đình vì nhà cách trường hơn 20 km, giao thông mùa mưa càng hiểm trở. Khi các em được ăn, ở ngay trong khu nội trú, quãng đường đến lớp thu gọn trong vài bước chân. Việc học không còn phụ thuộc vào thời tiết, vào chiếc xe máy cũ của bố hay vào vài lít xăng hiếm hoi cuối tháng. Nói cách khác, trường nội trú vùng biên bẻ gãy mối liên hệ bất công giữa khoảng cách địa lý và quyền được học, đặc biệt trong giáo dục vùng sâu.
Mái nhà thứ hai: Cơ sở vật chất, dinh dưỡng và thầy cô bù đắp khoảng trống gia đình
Điểm khác biệt lớn nhất của trường nội trú vùng biên không nằm ở những bức tường mới sơn, mà ở việc nhà trường trở thành một mái nhà đúng nghĩa. Thào Quáng Dương, mất cha và xa mẹ từ nhỏ, coi trường nội trú là “ngôi nhà mới” với phòng học, sân thể thao, khu ở và bữa ăn sạch sẽ, rộng rãi, đủ đầy hơn ở bản. Em không phải lo mua sách, vở hay đồ dùng thiết yếu vì đều được cấp phát. Tại Tân Sơn (Phú Thọ), 277 học sinh dân tộc Mường, Dao, Mông được học trong một ngôi trường có phòng bộ môn, nhà đa năng, khu bếp ăn, khu nội trú, cùng 37 cán bộ, giáo viên, nhân viên chăm sóc từng bữa ăn, giấc ngủ. Đây không chỉ là chỗ trú chân mà là môi trường giáo dục toàn diện: các em được ăn đủ chất, sinh hoạt nề nếp, tham gia thể thao, nghệ thuật, văn hóa dân tộc, tiếng Anh, văn hóa đọc để phát triển năng lực cá nhân và ý thức công dân.
Kỷ luật học tập và thầy cô kèm cặp: Khi nghèo đói không còn quyết định trình độ
Nghèo đói không chỉ khiến trẻ em thiếu ăn, thiếu mặc, mà còn phá vỡ thói quen học tập: vắng học để đi rẫy, trông em, kiếm thêm thu nhập. Môi trường nội trú làm suy yếu vòng xoáy đó. Tại các trường nội trú vùng biên Đắk Lắk, học sinh được ăn, ở và sinh hoạt tập trung, giảm gánh nặng cho gia đình và giảm nguy cơ bỏ học. Ở Tân Sơn, giáo viên không dừng lại ở giờ dạy chính khóa mà còn trực, kèm riêng vào buổi chiều và buổi tối, vá “lỗ hổng” kiến thức cho học sinh vùng sâu có trình độ nhận thức không đồng đều. Nhà trường xem nhiệm vụ của mình là dạy cả kiến thức lẫn kỹ năng sống, hun đúc lý tưởng sống tốt đẹp và khát vọng học tập, cống hiến cho quê hương. Trong một câu nói có thể trích dẫn, nhà trường khẳng định đã trở thành “mái ấm, nơi chắp cánh ước mơ cho hàng ngàn học sinh đồng bào dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng xa trên địa bàn”.
Từ giảng đường về bản làng: Trường nội trú phải là chiến lược dài hạn cho cơ hội học tập bình đẳng
Những trường nội trú mới ở Mường Khương được xây dựng theo một chủ trương rõ ràng: đầu tư trường học nội trú tại các xã biên giới, không chỉ để giải quyết chỗ học, ở, chi phí sinh hoạt, mà để giữ chân học sinh trong hệ thống giáo dục, mở thêm cơ hội phát triển cho thế hệ trẻ vùng biên. Ở Đắk Lắk, bốn trường nội trú mới, trong đó có Trường phổ thông nội trú Ea Rốk, được kỳ vọng tạo môi trường học tập lâu dài, hạn chế nguy cơ bỏ học cho con em dân tộc thiểu số, hộ nghèo, cận nghèo, ở xa trường. Tương lai của mô hình này không dừng ở cổng trường. Khi được đào tạo trong môi trường tốt, những học sinh dân tộc thiểu số sẽ quay về bản làng mang theo tri thức, thay đổi kinh tế, văn hóa, xã hội vùng biên. Nhưng để điều đó xảy ra, trường nội trú vùng biên phải được coi là ưu tiên ngân sách bền vững, tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục, đạo đức, kỹ năng sống và gìn giữ bản sắc dân tộc trong nhiều năm tới. Khi ấy, cơ hội học tập bình đẳng mới không còn là khẩu hiệu, mà thành hành trình trọn vẹn từ lớp học đến sự đổi thay của từng thôn bản.
