Khoảng cách địa lý không được phép trở thành khoảng cách giáo dục
Vượt qua khoảng cách địa lý trong giáo dục vùng sâu vùng cao là tập hợp những chính sách, mô hình trường bán trú, hỗ trợ của lực lượng chức năng và nỗ lực của cộng đồng nhằm bảo đảm học sinh vùng sâu, học sinh vùng cao có cơ hội tiếp cận trường lớp, giảm bất bình đẳng giữa nông thôn và đô thị, đồng thời nuôi dưỡng ước mơ và tương lai cho trẻ em ở những khu vực khó khăn nhất của đất nước. Đó không chỉ là câu chuyện hạ tầng, mà còn là lựa chọn mang tính chính trị – xã hội: chấp nhận đầu tư công sức, tiền bạc vào những nơi ít người biết đến, để con đường đến trường của một đứa trẻ Xơ Đăng hay một em nhỏ miền núi Nghệ An không dài hơn con đường đến tương lai của bất kỳ ai.
Những hành trình dài hàng trăm cây số: khi phụ huynh và con trẻ cùng vượt núi
Ở nhiều xã miền núi, con đường đến trường là chuỗi ngày vượt đèo, băng rừng, đi xe nhiều giờ liền, chứ không chỉ là vài phút qua ngã tư. Trước lúc trời hửng sáng, vợ chồng anh Lý Bá Phía ở xã Huồi Tú, Nghệ An đã lên đường cùng con gái Lý Mỹ Linh tới Trường Văn hóa VI, một chặng di chuyển kéo dài gần 6 giờ, qua hàng trăm cây số từ vùng cao xuống thị xã. Đó là lựa chọn đầy rủi ro nếu gia đình không tin rằng giáo dục là con đường duy nhất để thoát nghèo. Bên cạnh những gia đình tự xoay xở, nhà trường tổ chức tiếp nhận hồ sơ một cách khoa học, có cán bộ hướng dẫn, giúp phụ huynh vùng sâu vùng xa không bị lạc lõng giữa thủ tục hành chính. Theo Trung tá Phan Duy Hồng, năm học này trường nhận 1.468 hồ sơ, 1.264 hợp lệ và chỉ tuyển 270 em theo chỉ tiêu được giao. Con số ít ỏi đó là lời nhắc rằng cơ hội vào những môi trường học tập tốt vẫn là cuộc cạnh tranh gay gắt đối với học sinh vùng sâu.
Trường phổ thông dân tộc bán trú: “cứ điểm” giữ chân học sinh vùng biên và vùng cao
Nếu những cơ sở như Trường Văn hóa VI mở rộng cánh cửa cho học sinh từ vùng khó, thì mạng lưới trường phổ thông dân tộc bán trú chính là tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại tình trạng bỏ học ở vùng biên, vùng cao. Tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Tu Mơ Rông, xã Tu Mơ Rông, tỉnh Quảng Ngãi, hơn 900 học sinh náo nức dự lễ khai giảng, trong đó có tới 665 em thuộc diện bán trú. Đây không chỉ là nơi học mà còn là ngôi nhà thứ hai, nơi các em được ăn ở, chăm sóc hằng ngày, giảm gánh nặng đi lại trên những cung đường hiểm trở. Việc trường dự kiến nấu ăn trưa miễn phí cho khoảng 235 học sinh không thuộc diện bán trú và tổ chức nuôi dưỡng khoảng 50 em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, mồ côi từ thứ hai đến thứ sáu cho thấy vai trò an sinh xã hội của mô hình này. Không có trường bán trú, khái niệm giáo dục vùng biên sẽ chỉ tồn tại trên văn bản; có trường bán trú, nó mới trở thành hiện thực hàng ngày, với những bữa cơm trưa, chiếc chăn ấm và tiếng trống khai trường vang lên giữa lưng chừng núi.
Công an và cộng đồng: những “người gùi chữ” thầm lặng cho học sinh khó khăn
Điểm chung trong các câu chuyện từ Nghệ An đến Quảng Ngãi là bóng dáng của lực lượng công an và chính quyền địa phương sát cánh cùng nhà trường. Ở Tu Mơ Rông, Công an xã triển khai mô hình “Bạn đồng hành áo xanh”, trực tiếp chăm lo, nuôi dưỡng 50 học sinh có hoàn cảnh khó khăn, mồ côi đang ăn ở tại trường. Dịp khai giảng, họ trao 500 cuốn vở, 500 bút và 80 áo ấm cho học sinh vùng cao, những món quà vật chất nhỏ nhưng mang giá trị tinh thần lớn, khẳng định rằng các em không bị bỏ mặc trong hành trình học tập. Hình ảnh chiến sĩ công an đứng bên cạnh thầy cô, hướng dẫn phụ huynh làm hồ sơ, hoặc dặn dò học sinh nội trú trong môi trường kỷ luật của Trường Văn hóa VI, cho thấy vai trò ngày càng rõ của lực lượng này trong giáo dục vùng khó. Khi công an xã không chỉ giữ an ninh trật tự mà còn trở thành người nuôi dưỡng và động viên học sinh vùng sâu, khái niệm “hỗ trợ học sinh khó khăn” không còn là khẩu hiệu, mà là công việc cụ thể với tên người, con số và gương mặt.
Công bằng giáo dục cho học sinh nông thôn: từ nỗ lực cá nhân đến trách nhiệm hệ thống
Những chuyến xe vượt hàng trăm cây số đưa học sinh vùng cao tới trường, những suất ăn trưa ở trường bán trú, những cuốn vở và áo ấm ở Tu Mơ Rông cùng môi trường rèn luyện kỷ luật tại Trường Văn hóa VI đang bền bỉ mở rộng cánh cửa học tập cho học sinh vùng sâu. Với sứ mệnh tạo môi trường học tập, rèn luyện cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn, đến từ vùng xa xôi và đồng bào dân tộc thiểu số, Trường Văn hóa VI mang nhiệm vụ đặc biệt: mở rộng cơ hội học tập cho những khu vực còn nhiều thiếu thốn. Song nếu coi đây là sự “ưu ái” thì là sai. Đó là điều kiện tối thiểu để tiến tới công bằng giáo dục cho học sinh nông thôn – những người vốn chịu thiệt thòi về hạ tầng, thông tin và cơ hội. Kết luận hợp lý không phải là khen ngợi vài mô hình đơn lẻ, mà là yêu cầu nhân rộng: tăng số trường bán trú, tăng chỉ tiêu cho các trường dành cho học sinh khó khăn, và đưa tiêu chí hỗ trợ học sinh vùng sâu, học sinh vùng cao trở thành thước đo bắt buộc trong mọi chính sách giáo dục. Khi ấy, con đường dài hàng trăm cây số sẽ chỉ còn là câu chuyện địa lý, không phải là rào cản của tương lai.
