AQI đỏ, tím không phải cảnh báo có thể xem nhẹ
Ô nhiễm không khí là tình trạng các chất gây hại, trong đó có bụi mịn, hiện diện trong không khí ở mức có thể đe dọa sức khỏe con người và môi trường. Với Hà Nội, đây không còn là nguy cơ xa: sáng 26/10, nhiều khu vực nội đô chìm trong bụi mịn, phần lớn trạm quan trắc hiển thị AQI ở ngưỡng đỏ hoặc tím, tương ứng mức xấu và rất xấu. Gần 7h, IQAir xếp Hà Nội thứ bảy trong danh sách thành phố ô nhiễm nhất thế giới với AQI 164; đến gần 9h, AQI tăng lên 172 và thành phố đứng thứ ba. Quảng An có lúc vượt 200, vào ngưỡng rất xấu; Lò Đúc ghi nhận 181 và Phú Thượng 198. Những con số này không chỉ mô tả bầu trời mờ đục: chúng là lý do để hạn chế phơi nhiễm ngay trong các đợt ô nhiễm.
Diễn biến cuối tháng cho thấy rủi ro không dừng ở một buổi sáng. Ngày 28/10, một số thời điểm AQI ở mức kém, từ 101 đến 150; sang ngày 29/10, nhiều thời điểm ghi nhận mức rất xấu, AQI 181. Chất lượng không khí thường kém hoặc xấu vào đầu giờ sáng, chiều tối và ban đêm, vì vậy chỉ nhìn trời vào giữa ngày không đủ để đánh giá mức phơi nhiễm.
Bụi mịn gây sức ép lên sức khỏe hô hấp
Khi AQI tăng, nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe cũng tăng, đặc biệt với trẻ em, người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp hoặc tim mạch, theo bà Lưu Thị Thanh Chi, Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội. Vì vậy, sức khỏe hô hấp của nhóm nhạy cảm cần được đặt lên trước các hoạt động ngoài trời không thiết yếu. Người dân nên cập nhật AQI từ nguồn chính thống, hạn chế hoạt động ngoài trời khi không khí ở mức xấu và đặc biệt thận trọng khi chỉ số lên rất xấu. Theo dõi dự báo theo khung giờ cũng hữu ích hơn việc dựa vào cảm giác hay tầm nhìn: bụi mịn có thể tích tụ dù không phải lúc nào cũng dễ nhận biết.
Nền ô nhiễm kéo dài khiến các đợt tăng cao đáng lo hơn. Trong giai đoạn 2023-2025, nồng độ PM2.5 trung bình năm thường xuyên trên 40 µg/m³; riêng năm 2025 đạt 48,5 µg/m³. Khi AQI xấu, giảm thời gian ở ngoài trời và làm theo hướng dẫn y tế là lựa chọn thận trọng, nhất là với người đang có bệnh nền. Người dân cũng nên phản ánh kịp thời hành vi gây bụi, đốt chất thải hoặc chở vật liệu không bảo đảm quy định; phòng ngừa cá nhân cần đi cùng việc ngăn nguồn phát thải.
Thời tiết làm bụi lưu lại, nhưng nguồn phát thải mới là trọng tâm
Hanh khô, gió yếu và nghịch nhiệt hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm, khiến bụi tích tụ gần mặt đất. Những ngày gần đây, nghịch nhiệt và sương mù được nhận định là nguyên nhân khiến AQI thường kém, xấu vào đầu giờ sáng; tình trạng này còn có thể tiếp diễn. Nhưng đổ hết trách nhiệm cho thời tiết sẽ bỏ qua phần có thể kiểm soát: hoạt động xây dựng, giao thông, bụi đường và đốt ngoài trời. Điều kiện khí tượng làm ô nhiễm trầm trọng hơn, chứ không thay thế yêu cầu giảm phát thải từ con người. Bởi vậy, kiểm soát ô nhiễm phải tập trung ngăn bụi từ nơi phát sinh, thay vì chỉ dọn dẹp sau khi bụi đã lan rộng.
Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 400/KH-UBND ngày 15/10/2026 nhằm tăng cường kiểm soát và ứng phó ô nhiễm không khí; trọng tâm là các nguồn phát thải từ xây dựng, giao thông, bụi đường và đốt mở không kiểm soát. Thành phố yêu cầu rà soát, phân loại công trường có nguy cơ phát tán bụi, nhất là nơi đào đắp, phá dỡ, san nền hoặc gần khu dân cư, trường học, bệnh viện. Che chắn công trường, phủ vật liệu, phun nước, rửa xe trước khi ra ngoài và thu gom đất cát rơi vãi phải trở thành yêu cầu được kiểm tra, không chỉ là cam kết trên giấy.
Cảnh báo sớm và thực thi tại địa bàn sẽ quyết định hiệu quả
Kế hoạch ứng phó dự kiến cảnh báo nguy cơ ô nhiễm trước 5-7 ngày, dựa trên dữ liệu quan trắc, dự báo thời tiết và chất lượng không khí. Trước 48-72 giờ, cơ quan chức năng cập nhật phạm vi, mức độ ảnh hưởng; chính quyền xã, phường tăng kiểm soát công trường, vệ sinh đường phố và khuyến cáo người dân bảo vệ sức khỏe. Thành phố cũng nghiên cứu siết kiểm soát công trường, cơ sở công nghiệp, phương tiện phát thải cao và hoạt động đốt ngoài trời trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau.
Các biện pháp cụ thể gồm tăng quét, hút bụi và rửa đường ở tuyến đông xe, khu vực nhiều công trường; kiểm tra xe chở vật liệu không che phủ kín; ngăn đốt rác, phụ phẩm nông nghiệp và chất thải ngoài trời. Phun sương hay vệ sinh đường có ích, nhưng không thể thay cho xử lý công trường vi phạm, khí thải và hành vi đốt hở. Kết quả phụ thuộc vào việc địa phương có kiểm tra thường xuyên, buộc khắc phục và xử lý tái phạm hay không. Người dân có thể góp phần bằng cách cập nhật AQI, giảm phơi nhiễm khi không khí xấu và phản ánh vi phạm. Ô nhiễm không khí Hà Nội đòi hỏi cả cảnh báo kịp thời lẫn kiểm soát tận gốc; nếu thiếu một trong hai, cộng đồng vẫn phải gánh phần rủi ro lớn nhất.
