Đừng để tên hợp đồng che khuất quan hệ lao động
Né đóng BHXH là việc doanh nghiệp tìm cách tránh hoặc thu hẹp nghĩa vụ tham gia bảo hiểm bắt buộc, dù người lao động vẫn làm việc có trả công và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của doanh nghiệp. Đây không phải chuyện giấy tờ nhỏ: nếu bỏ qua dấu hiệu bất thường, người lao động có thể mất quyền lợi ngay khi cần đến chế độ an sinh.
Một số doanh nghiệp yêu cầu ký hợp đồng dịch vụ, hợp đồng cộng tác viên hoặc khoán việc; nơi khác đòi ký cam kết không tham gia BHXH để đổi lấy khoản trả thêm, hoặc chỉ đóng trong vài tháng đầu rồi dừng. Nhưng cách gọi hợp đồng không tự quyết định nghĩa vụ: cơ quan BHXH căn cứ vào bản chất công việc thực tế để xác định người lao động có thuộc diện tham gia bắt buộc hay không. Vì vậy, làm việc thường xuyên theo phân công, nhận lương và chịu sự giám sát là những dấu hiệu đáng lưu lại, kể cả khi giấy tờ mang tên khác.
Đóng thiếu cũng làm hẹp quyền lợi
Không phải doanh nghiệp né BHXH nào cũng bỏ đóng hoàn toàn. Một thủ đoạn khó nhận ra hơn là kê khai mức đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế: lương được chia thành nhiều khoản, nhưng chỉ một phần làm căn cứ đóng, còn các khoản bổ sung trả thường xuyên bị loại khỏi nền tính. Người lao động nhìn khoản nhận hằng tháng có thể không thấy vấn đề cho đến khi cần hưởng chế độ.
Hệ quả không dừng ở lương hưu. Quyền lợi người lao động khi hưởng ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hay trợ cấp thất nghiệp có thể bị ảnh hưởng nếu mức đóng hoặc thời gian tham gia không được ghi nhận đúng. Mức trợ cấp thất nghiệp hằng tháng được tính bằng 60% mức bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của sáu tháng liền kề trước khi thất nghiệp, trong giới hạn pháp luật quy định. Đóng thiếu vì thế là thiệt thòi tích lũy theo thời gian, không phải khoản tiết kiệm vô hại.
Dấu hiệu cần kiểm tra, không nên chờ đến lúc hưởng chế độ
Hãy cảnh giác nếu doanh nghiệp yêu cầu ký giấy từ chối BHXH, đổi hợp đồng lao động thành hợp đồng dịch vụ hoặc khoán việc dù cách làm việc không đổi, chỉ đóng vài tháng rồi ngừng, hoặc mức lương làm căn cứ đóng thấp rõ rệt so với cơ cấu thu nhập ghi trong thỏa thuận và bảng lương. Khi tiền lương thay đổi mà mức kê khai không được điều chỉnh, đó cũng là điểm cần hỏi lại.
Đừng đợi phát sinh ốm đau, thai sản hay nghỉ việc mới kiểm tra quá trình tham gia. Người lao động có thể thường xuyên xem mục “Quá trình tham gia” trên ứng dụng VssID để biết đơn vị đang đóng đến thời điểm nào, có tháng bị gián đoạn hay chưa được ghi nhận. Đối chiếu thông tin này với hợp đồng, bảng lương và thời gian làm việc giúp phát hiện sai lệch sớm, khi chứng cứ còn dễ thu thập.
Tập hợp chứng cứ và chủ động yêu cầu xử lý
Khi phát hiện thiếu hoặc gián đoạn, trước hết hãy lưu hợp đồng và phụ lục, bảng lương, phiếu trả lương, lịch làm việc, tin nhắn giao việc và trao đổi với doanh nghiệp. Những tài liệu này có thể giúp chứng minh quan hệ lao động thực tế cũng như nghĩa vụ đóng BHXH. Nên yêu cầu doanh nghiệp giải thích bằng văn bản và đề nghị điều chỉnh, truy đóng nếu có căn cứ; giữ lại bản sao mọi phản hồi.
Nếu doanh nghiệp không thực hiện, người lao động cần tập hợp chứng cứ và sử dụng quyền khiếu nại, đồng thời liên hệ cơ quan BHXH để được hướng dẫn về trường hợp của mình. Đừng ký cam kết từ bỏ quyền lợi chỉ vì được hứa trả thêm vào lương: khoản nhận trước mắt không thay thế được quyền lợi được tính trên thời gian và mức đóng đúng. Kết luận cần nhớ là: kiểm tra định kỳ, đối chiếu mức đóng với thu nhập và lưu bằng chứng là cách thiết thực nhất để bảo vệ mình trước hành vi né hoặc đóng thiếu BHXH.
