Phòng ngừa phải bắt đầu từ cách nhìn đúng
Phòng ngừa nguy cơ xâm phạm trật tự xã hội liên quan đến sức khỏe tâm thần là quá trình phối hợp phát hiện, đánh giá và hỗ trợ những tình huống có dấu hiệu cụ thể, dựa trên bằng chứng chuyên môn và hoàn cảnh thực tế, thay vì quy kết từ chẩn đoán.
Đó là thông điệp cần được đặt ở trung tâm hội thảo khoa học cấp quốc gia do Bộ Công an và Bộ Y tế phối hợp tổ chức tại Học viện Cảnh sát nhân dân. Thứ trưởng Bộ Y tế Đào Xuân Cơ nhấn mạnh sức khỏe tâm thần không chỉ thuộc phạm vi y học mà còn gắn với an sinh, chất lượng dân số và, trong một số tình huống, công tác bảo đảm an ninh, trật tự. Nhưng có bệnh án không đồng nghĩa với nguy hiểm; chẩn đoán không thể là lý do tự thân để hạn chế quyền hợp pháp. Nguy cơ cần được xem xét qua tình trạng lâm sàng, tiền sử hành vi, yếu tố cụ thể và môi trường sống; can thiệp phải đúng thẩm quyền, cần thiết và tương xứng.
Số liệu cho thấy nhu cầu hành động, không phải lý do kỳ thị
Quy mô vấn đề đòi hỏi năng lực chăm sóc và phối hợp tốt hơn, nhưng con số thống kê cần được đọc thận trọng, không biến thành nhãn dán cho cả một nhóm người. Số liệu Bộ Công an tổng hợp đến tháng 12/2025 ghi nhận 99.465 người mắc bệnh tâm thần hoặc có bệnh án, kết luận chuyên môn liên quan; 38.952 người có biểu hiện bất thường về tâm thần đang cư trú, sinh sống trên địa bàn. Trong giai đoạn 2020–2025, có 749 vụ xâm phạm trật tự xã hội được ghi nhận là có liên quan đến người có vấn đề về sức khỏe tâm thần.
Những dữ liệu này củng cố yêu cầu phát hiện sớm, điều trị liên tục, phục hồi chức năng và hỗ trợ tại cộng đồng. Chúng không chứng minh rằng người có chẩn đoán tâm thần nói chung có xu hướng vi phạm pháp luật. Hội thảo vì thế đúng khi đặt việc đánh giá nguy cơ dựa trên bằng chứng và hoàn cảnh thực tế song hành với mục tiêu bảo vệ quyền, chăm sóc sức khỏe. Phòng ngừa hiệu quả không thể chỉ trông vào phản ứng sau sự việc; nó cần dịch vụ dễ tiếp cận và hỗ trợ đủ sớm.
Khoảng trống phối hợp cần được lấp bằng quy trình cụ thể
Hội thảo nhận 120 báo cáo khoa học, với sự tham gia của đại diện lực lượng công an, ngành y tế, chính quyền, giới chuyên môn, các tổ chức xã hội và cơ quan tư pháp. Các tham luận tập trung vào thực trạng nhận diện nguy cơ; điều kiện khám, chữa bệnh và chăm sóc cộng đồng; trách nhiệm của các bên; cùng những kiến nghị hoàn thiện chính sách và pháp luật.
Thách thức được nêu không nằm ở việc thiếu một khẩu hiệu phối hợp, mà ở chỗ chưa có quy trình thống nhất để nhận diện, đánh giá và xử trí tình huống giữa cơ sở y tế, công an, chính quyền địa phương, gia đình và tổ chức xã hội. Hội thảo cũng chỉ ra thiếu công cụ đánh giá nguy cơ được chuẩn hóa, dữ liệu tin cậy và nghiên cứu có giá trị ứng dụng. Các ý kiến đề xuất tăng trách nhiệm của gia đình, cộng đồng; nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia liên thông; cải thiện cơ sở vật chất, nhân lực, cấp phát thuốc và thăm khám tại cộng đồng. Với công an cơ sở, cần phối hợp nhanh với y tế khi có biểu hiện bạo lực hoặc tiền sử kích động bạo lực, trên cơ sở đánh giá cụ thể chứ không suy đoán.
Từ hội thảo đến cách làm tôn trọng và có trách nhiệm
Giá trị của hội thảo quốc gia sẽ được đo bằng những thay đổi có thể thực hiện: đầu mối phối hợp rõ ràng, quy trình xử lý tình huống có căn cứ chuyên môn, hỗ trợ điều trị liên tục và kỹ năng phù hợp cho lực lượng làm nhiệm vụ. Các đại biểu cũng đề xuất tăng truyền thông để nâng cao nhận thức, giảm kỳ thị, đồng thời đào tạo kỹ năng giao tiếp, đánh giá nguy cơ và phối hợp với cơ quan y tế cho người trực tiếp thực hiện công việc.
Thông điệp đáng giữ lại không phải là gắn sức khỏe tâm thần với nguy hiểm, mà là xây dựng hệ thống có khả năng nhận ra trường hợp cần hỗ trợ và hành động đúng mức. Bộ Công an và Bộ Y tế đã tạo diễn đàn để làm rõ khoảng trống và hướng phối hợp; bước tiếp theo là chuyển các kiến nghị thành trách nhiệm, công cụ và dịch vụ triển khai được tại địa phương. Phòng ngừa nguy cơ và bảo vệ quyền của người bệnh phải cùng nằm trong một cách tiếp cận.
