Chợ truyền thống đóng cửa: không còn là câu chuyện riêng lẻ
Chợ truyền thống đóng cửa là hiện tượng nhiều ki-ốt và sạp tại các khu chợ lâu đời đồng loạt ngừng hoạt động, mặt bằng phủ bạt, treo bảng sang nhượng, phản ánh sự suy giảm khách mua và thay đổi hành vi tiêu dùng đang đẩy tiểu thương – đặc biệt là tiểu thương ẩm thực – vào một cuộc khủng hoảng sinh tồn cả về doanh thu lẫn mô hình kinh doanh. Những ngày giữa tuần, bên trong các chợ từng đông đúc nay có thể “đi nhắm mắt cũng không đụng ai”, lời nói nửa đùa nửa cay đắng của một tiểu thương cho thấy sức mua đã rơi xuống đáy. Không khí u ám không chỉ ở vài sạp lẻ tẻ, mà là các dãy ki-ốt đóng cửa im lìm từ chợ Bàu Cát đến Bà Chiểu, An Đông hay Tân Định. Theo thống kê, một chợ trước dịch có 515 sạp nay chỉ còn khoảng 280 sạp hoạt động, tỷ lệ lấp đầy quầy sạp bình quân toàn hệ thống chỉ đạt 65,1%, trong khi 44,4% số chợ ghi nhận quầy, sạp ngừng kinh doanh. Các con số lạnh lùng này chính là lời cảnh báo: nếu không thay đổi, mô hình chợ truyền thống sẽ mất vai trò trong đời sống đô thị hiện đại.
Thay đổi hành vi tiêu dùng: khi người mua rời chợ sang đa kênh
Điều khiến chợ truyền thống đóng cửa hàng loạt không phải chỉ là khó khăn nhất thời, mà là sự dịch chuyển cấu trúc mua sắm: người tiêu dùng rời bỏ quầy sạp để bước sang đa kênh – từ siêu thị, cửa hàng chuyên doanh đến thương mại điện tử và mạng xã hội. Người mua ngày nay ưu tiên tiện lợi: ngồi ở nhà vẫn có thể tìm mẫu, so sánh giá, đặt hàng, nhận hàng và đổi trả nếu không phù hợp. Hàng hóa trên mạng đa dạng, giá cạnh tranh, nhiều chương trình giảm giá khiến quần áo, giày dép, mỹ phẩm trong chợ không còn sức hấp dẫn, kéo theo các ngành hàng này teo tóp đến mức có khu trước đây 32 sạp nay chỉ còn 7–8 sạp hoạt động. Ở một chợ lâu năm, tiểu thương thừa nhận lượng khách “bây giờ chỉ còn khoảng 1% so với hồi xưa”, có ngày mở cửa từ sáng đến chiều không bán nổi một đôi giày. Khi khách hàng đổi thói quen tiêu dùng, doanh thu của tiểu thương sụt mạnh, chi phí mặt bằng và quản lý trở thành gánh nặng, buộc nhiều người phải treo bảng sang nhượng hoặc chấp nhận đóng sạp.
Tiểu thương ẩm thực: nhóm bám trụ nhưng vẫn lao đao
Trong bức tranh chợ truyền thống đóng cửa, tiểu thương ẩm thực là nhóm bám trụ lâu nhất nhưng cũng đang đối mặt áp lực lớn nhất. Chợ giờ tập trung chủ yếu vào thực phẩm tươi sống, thực phẩm tiêu dùng ngay, món chế biến sẵn như bún, giò chả, heo quay, đậu hũ chiên và các hàng ăn uống, bởi đây là những mặt hàng còn giữ được nhu cầu mua trực tiếp tại chỗ. Tuy vậy, ngay cả tiểu thương ẩm thực cũng khó đứng ngoài làn sóng thay đổi hành vi tiêu dùng. Người mua có xu hướng đặt đồ ăn qua ứng dụng giao hàng, qua fanpage, nhóm cộng đồng, thay vì đi chợ mỗi sáng. Những quầy bún, hàng giò chả, sạp đồ ăn vỉa hè nếu không xuất hiện trên bản đồ số sẽ bị bỏ lại phía sau khi khách trẻ ưu tiên “một cú chạm” trên điện thoại. Khủng hoảng sinh tồn với tiểu thương ẩm thực nằm ở chỗ: họ vừa phải giữ chất lượng, vệ sinh, bản sắc món ăn, vừa phải thích ứng kỹ thuật số và chịu chi phí nền tảng, trong khi lượng khách trực tiếp ngày càng thưa. Các câu chuyện bán tháo hàng tồn, chấp nhận lỗ để quay vòng vốn cho thấy biên lợi nhuận đã bị bào mòn đến mức nguy hiểm.
Thích ứng kỹ thuật số: lối thoát hay rào cản mới?
Trong bối cảnh khủng hoảng kinh doanh vỉa hè và chợ truyền thống, thích ứng kỹ thuật số không còn là lựa chọn sang chảnh, mà là điều kiện để tồn tại. Thành phố đã thúc đẩy ứng dụng thanh toán không tiền mặt, giao hàng qua đối tác vận chuyển và phát triển kênh bán hàng trực tuyến như giải pháp trước mắt để giữ chân khách. Nhiều tiểu thương đã thử livestream, đăng hình sản phẩm lên mạng xã hội, chốt đơn online, biến quầy hàng nhỏ thành điểm lấy hàng cho khách trên nền tảng số. Tuy nhiên, giai đoạn đầu cho thấy việc chuyển sang bán online không dễ: phần lớn tiểu thương lớn tuổi, quen giao dịch trực tiếp, không rành công nghệ, trong khi thương mại điện tử phát triển quá nhanh khiến họ nhanh chóng bị lấn át. Thích ứng kỹ thuật số chỉ thực sự là lối thoát khi đi kèm hỗ trợ bài bản: đào tạo kỹ năng bán hàng online, hướng dẫn sử dụng thanh toán số, kết nối với đơn vị giao hàng, và đặc biệt là xây dựng thương hiệu chợ trên không gian mạng, chứ không để mỗi tiểu thương tự bơi trong biển công nghệ.
Từ giải pháp tình thế đến tái định nghĩa vai trò chợ truyền thống
Nếu coi chợ truyền thống chỉ là nơi mua bán hàng hóa, thì việc đóng cửa sạp ồ ạt là tiến trình tất yếu trong đô thị hóa và thương mại điện tử. Nhưng chợ, nhất là nơi tập trung tiểu thương ẩm thực, còn là không gian văn hóa, ký ức, mạng lưới sinh kế của hàng nghìn hộ gia đình. Bởi vậy, ứng xử với chợ hôm nay sẽ quyết định chúng ta giữ hay đánh mất một phần bản sắc đô thị. Thành phố đã bắt đầu xây dựng kế hoạch phát triển chợ giai đoạn 2026–2030, tính đến phương án di dời, giải tỏa hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đất với những chợ hoạt động không hiệu quả, đồng thời phát triển các mô hình như chợ an toàn thực phẩm, chợ văn hóa – du lịch, chợ đêm, cải tạo chợ xuống cấp, hỗ trợ vốn vay và đào tạo kỹ năng bán hàng, văn minh thương mại cho tiểu thương. Câu hỏi cốt lõi là: chúng ta muốn chợ trở thành gì trong hệ sinh thái mua sắm đa kênh? Nếu coi chợ là điểm đến cho thực phẩm an toàn, ẩm thực bản địa và trải nghiệm văn hóa, thì mọi chiến lược – từ khuyến mãi, quảng bá, thanh toán số đến giao hàng – phải xoay quanh việc làm cho người dân thấy rõ giá trị không thể thay thế đó. Khi khách hàng hiểu lý do quay lại chợ, tiểu thương sẽ có cơ hội tái thiết mô hình kinh doanh thay vì lặng lẽ kéo cửa sạp lần cuối.
