Từ nền độc lập đến bản hiến pháp đầu tiên
Hiến pháp năm 1946 là bản hiến pháp đầu tiên của Việt Nam, đặt nền tảng pháp lý cho một nhà nước độc lập và xác lập nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước. Được Quốc hội khóa I biểu quyết thông qua ngày 9/11/1946 với 240 trong 242 đại biểu tán thành, văn kiện ra đời khi chính quyền mới vừa được thiết lập và đất nước đứng trước nhiều thử thách. Đây không chỉ là bước mở đầu của lịch sử lập hiến, mà còn là lựa chọn chính trị có ý nghĩa lâu dài: quyền lực nhà nước cần có cơ sở hiến định, thay vì chỉ dựa vào ý chí của người cầm quyền. Bản hiến pháp gắn khát vọng độc lập với yêu cầu tổ chức quyền lực theo nguyên tắc dân chủ. Vì vậy, giá trị của nó không nằm riêng ở thời điểm ban hành; nó còn đưa ra thước đo để xem xét nhà nước có thực sự hành động vì nhân dân hay không.
Cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946 bầu ra Quốc hội khóa I, tạo cơ sở để người dân tham gia hình thành chính quyền mới. Hiến pháp tiếp nối bước đi ấy bằng những quy định về quyền tự do dân chủ và tổ chức nhà nước. Gồm Lời nói đầu, 7 chương và 70 điều, văn bản nhấn mạnh đoàn kết toàn dân, bảo đảm quyền tự do dân chủ và xây dựng chính quyền mạnh mẽ, sáng suốt của nhân dân. Điểm đáng chú ý là sức mạnh chính quyền không được tách khỏi trách nhiệm trước người dân. Đó là thông điệp lập hiến đáng giữ lại: một nhà nước có năng lực hành động phải đồng thời chịu ràng buộc bởi những nguyên tắc và quyền đã được ghi nhận.

Quyền làm chủ phải đi cùng khả năng kiểm soát quyền lực
Quyền làm chủ nhân dân trong Hiến pháp năm 1946 không dừng ở một lời khẳng định về nguồn gốc quyền lực. Điều thứ nhất xác định mọi quyền bính trong nước thuộc về toàn thể nhân dân Việt Nam; các quy định về quyền bãi miễn đại biểu và quyền phúc quyết cho thấy người dân còn có vai trò tham gia và giám sát việc thực thi quyền lực. Cách tiếp cận ấy đặt ra yêu cầu rõ ràng: đại diện và cơ quan công quyền không thể xem sự ủy quyền là tấm giấy miễn trừ trách nhiệm. Nhà nước mạnh không chỉ ở khả năng ban hành quyết định, mà còn ở việc sử dụng quyền lực đúng mục đích, đúng giới hạn và giải trình trước nhân dân. Đây là phần di sản cần được đánh giá bằng thực tế, không phải bằng lời ca ngợi lịch sử.
Thượng tôn pháp luật là điều kiện để quyền làm chủ không bị thu hẹp thành khẩu hiệu. Khi Hiến pháp được tôn trọng và thực thi nghiêm túc, người dân có căn cứ để biết quyền của mình, còn cơ quan công quyền có giới hạn rõ ràng trong hành động. Tư tưởng đó soi sáng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền, nơi quyền con người, quyền công dân phải được công nhận, bảo vệ và bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật. Nhưng văn bản tốt chưa đủ: nếu quy định không được áp dụng nhất quán, hoặc người dân không có cơ hội phản ánh và được lắng nghe, lời hứa về quyền làm chủ sẽ mất sức nặng. Di sản năm 1946 vì thế đòi hỏi cả luật pháp có chất lượng lẫn việc thi hành có trách nhiệm.

Di sản chỉ có ý nghĩa khi công quyền phụng sự
Trong thảo luận hiện nay về trách nhiệm phụng sự nhân dân, bài học từ Hiến pháp năm 1946 nên được chuyển thành tiêu chí thực tế: mỗi quyết sách có xuất phát từ đời sống hay không, mỗi quy định có bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân hay không, và cơ quan công quyền có chịu trách nhiệm về kết quả hay không. Quyền làm chủ cần được bảo đảm bằng cơ chế thực chất và những chuyển biến có thể nhận thấy trong đời sống. Nếu thiếu những điều kiện ấy, việc nhắc lại di sản lập hiến chỉ còn là nghi thức. Tinh thần nhân dân là chủ thể của quyền lực phải hiện diện trong cách cơ quan nhà nước lắng nghe, giải quyết công việc và sửa đổi chính sách khi thực tiễn cho thấy bất cập.
Di sản cũng liên quan trực tiếp đến việc mỗi người bảo vệ quyền lợi của mình và góp phần vào cộng đồng. Tìm hiểu, chấp hành Hiến pháp và pháp luật là cách thiết thực để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân, gia đình; tham gia xây dựng đời sống văn hóa và giữ gìn an ninh, trật tự cũng là một phần của trách nhiệm công dân. Tuy nhiên, không thể đặt toàn bộ gánh nặng lên người dân: nhà nước phải công khai, hướng dẫn dễ hiểu và xử lý kiến nghị có trách nhiệm. Kết luận cần được nói thẳng: Hiến pháp năm 1946 đặt nền móng cho quyền làm chủ, nhưng giá trị ấy chỉ được tiếp nối khi pháp luật ràng buộc công quyền và bộ máy nhà nước chứng minh bằng hành động rằng mình phụng sự nhân dân.







