Diễn đàn Pháp luật AI ASEAN: Bước ngoặt từ “quản lý” sang “quản trị”
Diễn đàn Pháp luật ASEAN về ứng dụng trí tuệ nhân tạo là sáng kiến hợp tác khu vực nhằm xây dựng khung pháp lý trí tuệ nhân tạo hài hòa, linh hoạt và lấy con người làm trung tâm, qua đó định hướng việc sử dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật theo hướng an toàn, minh bạch và có trách nhiệm trong kỷ nguyên số.
Điều đáng nói là diễn đàn này không dừng ở việc trao đổi kỹ thuật, mà gửi đi thông điệp chính trị rõ ràng: pháp luật AI ASEAN phải trở thành đòn bẩy cho đổi mới, không phải sợi dây trói công nghệ. Khi Bộ Tư pháp Việt Nam đề xuất hình thành một mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp trong khu vực, mục tiêu không chỉ là chia sẻ kinh nghiệm mà là cùng nhau chuyển từ “lập pháp phản ứng” sang “lập pháp dự báo và kiến tạo”. Nói cách khác, ASEAN muốn chủ động viết luật cho tương lai số, thay vì bị động chạy theo các cú sốc công nghệ.
Ai ngồi vào bàn tròn và vì sao điều này đáng chú ý?
Nếu chỉ là một hội thảo kỹ thuật, Diễn đàn đã không thu hút được dàn khách mời cấp cao như vậy. Tham dự Diễn đàn có Bộ trưởng Bộ Tư pháp Việt Nam Hoàng Thanh Tùng; Quốc Vụ khanh Bộ Tư pháp Vương quốc Campuchia; Thứ trưởng Bộ Tư pháp Philippines; cùng lãnh đạo, quan chức cấp cao và chuyên gia pháp luật đến từ các Bộ Tư pháp, Bộ Pháp luật, Văn phòng Tổng Chưởng lý của toàn bộ các nước thành viên ASEAN; Ban Thư ký ASEAN; đại diện các tổ chức quốc tế, nhà tài trợ…
Sự góp mặt của các đối tác ngoài khu vực như Bộ Tư pháp Nhật Bản, Phái đoàn Thường trực Nhật Bản tại ASEAN, cùng các tổ chức như ERIA, EU, UNDP, OECD, UNICEF cho thấy ASEAN không muốn tự xây khung pháp lý trí tuệ nhân tạo trong chiếc hộp khu vực. Đây là diễn đàn nơi các nhà hoạch định chính sách, giới học thuật, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức quốc tế có thể tranh luận trực diện: đâu là giới hạn chấp nhận được của thuật toán trong hệ thống công lý, và ai chịu trách nhiệm khi AI sai?
AI trong xây dựng pháp luật và thi hành pháp luật: Cơ hội đi cùng rủi ro
Chọn chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số” là lựa chọn có phần táo bạo nhưng hợp thời. Thay vì tranh luận trừu tượng về AI, diễn đàn đi thẳng vào câu hỏi: AI có thể – và nên – làm gì trong quy trình lập pháp và thực thi pháp luật. Việc Bộ Tư pháp Việt Nam phối hợp với các doanh nghiệp như VinDynamics, FPT, Viettel, CMC, LuatVietnam, Lexcentra, BKAV tổ chức Triển lãm các sản phẩm công nghệ và ứng dụng trí tuệ nhân tạo cho thấy ASEAN không nói suông; AI đã hiện diện trong các nền tảng tra cứu văn bản, phân tích dữ liệu pháp luật, hỗ trợ xét xử và quản lý hồ sơ.
Tuy vậy, đi cùng cơ hội là rủi ro. AI đặt ra 3 câu hỏi lớn mà Phó Thủ tướng Việt Nam nêu: pháp luật điều chỉnh AI thế nào để bảo vệ quyền con người mà không bóp nghẹt sáng tạo; AI hỗ trợ ra sao để nâng cao chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật; và quan trọng nhất, AI có thực sự giúp người dân, doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không? Nếu các câu hỏi này không được trả lời bằng quy định cụ thể, AI trong xây dựng pháp luật rất dễ trở thành “hộp đen” mới trong hệ thống vốn đã khó tiếp cận.
Khung pháp lý trí tuệ nhân tạo ASEAN: Tham vọng làm hình mẫu
Diễn đàn không giấu tham vọng biến ASEAN thành hình mẫu ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp. Để làm được điều đó, các nước thống nhất quan điểm: không đủ chỉ “quản lý AI”; phải chuyển sang “quản trị AI”, với trọng tâm là quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới và bảo vệ lợi ích công. Nói cách khác, pháp luật AI ASEAN không nhằm cấm đoán mà nhằm tạo ra sân chơi an toàn, công bằng. Một khung quản trị trí tuệ nhân tạo hài hòa được đề xuất: tôn trọng đa dạng thể chế của từng nước nhưng thống nhất nguyên tắc tối thượng rằng trí tuệ nhân tạo phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm.
Điểm tiến bộ là các nước thừa nhận đã đến lúc rời bỏ tư duy “lập pháp phản ứng” để chuyển sang “lập pháp dự báo và kiến tạo”, tạo môi trường pháp lý đủ linh hoạt, vẫn giữ vững các giá trị công bằng, minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền con người. Tuy nhiên, sự chênh lệch về năng lực số và mức độ trưởng thành của hệ thống pháp luật giữa các quốc gia thành viên đòi hỏi phải thúc đẩy một dạng “đoàn kết số” mới; nếu không, cùng một khung pháp luật AI ASEAN nhưng nước chạy nhanh, nước bị kéo lùi, khoảng cách nội khối lại nới rộng.
Vai trò tiên phong của Việt Nam và thông điệp cho tương lai
Không phải ngẫu nhiên Việt Nam được nhìn như một trong những nước muốn dẫn dắt cuộc chơi này. Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này; Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026–2030. Kèm theo đó là chỉ đạo hoàn thiện cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ AI phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia. Đây không chỉ là cải cách kỹ thuật, mà là tuyên bố chiến lược: thể chế được xem là một trong ba đột phá, cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực.
Tuy nhiên, Diễn đàn cũng thẳng thắn chỉ ra mặt trái: bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, trách nhiệm giải trình của các hệ thống AI, tính minh bạch của thuật toán vẫn là những bài toán chưa có lời giải trọn vẹn. Nếu ASEAN muốn biến pháp luật AI ASEAN thành chuẩn mực tham chiếu cho khu vực, các cam kết tại diễn đàn phải được chuyển hóa thành luật, cơ chế giám sát và cả các công cụ kỹ thuật cụ thể. Kết luận công bằng nhất lúc này là: Diễn đàn Pháp luật ASEAN mới chỉ tạo nền; việc ASEAN có trở thành hình mẫu quản lý AI có trách nhiệm hay không sẽ phụ thuộc vào cách các nước dám để pháp luật đi trước công nghệ – thay vì mãi chạy theo.
