Khi di sản trở thành điểm khởi đầu
Thời trang bền vững là cách tạo ra sản phẩm có giá trị lâu dài, đồng thời tôn trọng di sản, người lao động và cộng đồng chịu ảnh hưởng từ hoạt động kinh doanh. Với nhà thiết kế Việt Nam Đặng Hương Quỳnh, quan niệm ấy hiện rõ trong hành trình đưa Pháp Lam từ kỹ nghệ cung đình thành những món đồ có thể bước vào đời sống thường ngày. Sau hơn 16 năm làm nghệ thuật và sáng tạo, chị gặp bước ngoặt vào năm 2023, khi tình cờ nhìn thấy một chiếc đồng hồ tráng men Pháp Lam và nhận ra hướng đi mình tìm kiếm. Không có giáo trình hay nghệ nhân truyền nghề, Quỳnh tự học qua các diễn đàn nước ngoài và trải qua hàng trăm mẻ nung hỏng. Câu chuyện này đáng chú ý không chỉ vì một kỹ thuật được hồi sinh, mà bởi di sản được dùng để tạo sinh kế, thay vì chỉ được ngắm sau tủ kính.
Kỹ nghệ Nguyễn bước vào đời sống hiện đại
Pháp Lam là nghệ thuật tráng men rực rỡ gắn với thời Nguyễn, từng thất truyền sau khi triều đại suy tàn; đưa kỹ nghệ ấy trở lại bằng trang sức, đồng hồ và vật dụng hiện đại đòi hỏi hơn cả cảm hứng thẩm mỹ. Quy trình chế tác đi từ phác thảo, tạo hình, đổ màu đến nung ở 750–800 độ C; các công đoạn mài, nung và lên màu phải lặp lại 5–7 lần cho một sản phẩm. Sai lệch nhỏ cũng có thể làm hỏng thành phẩm, nên chất lượng đòi hỏi tay nghề, thời gian và sự kiên nhẫn. Đây không phải cách biến di sản thành họa tiết trang trí cho dễ bán: kỹ thuật thủ công chính là cốt lõi của sản phẩm. Khi nghệ thuật tráng men được ứng dụng vào món đồ sử dụng hằng ngày, di sản có cơ hội tiếp tục sống trong trải nghiệm của người dùng và tạo ra giá trị thương mại.
Trao nghề để mở đường tự chủ
Điểm có sức nặng nhất trong mô hình của Quỳnh là xưởng Bảo Xuyến Lâm không giữ kỹ thuật như bí quyết riêng. Chị xác định doanh nghiệp sáng tạo phải gắn với hỗ trợ cộng đồng, rồi mở lớp dạy nghề Pháp Lam miễn phí cho người khiếm thính, ưu tiên học viên nữ vốn gặp thêm rào cản giới và sức khỏe khi tìm việc. Thông qua xưởng, phụ nữ khuyết tật có cơ hội làm việc, có thêm thu nhập và từng bước tự chủ tài chính. Những học viên như Nguyễn Đặng Minh Thục và Chu Phương Anh không chỉ học kỹ thuật; họ có thể tạo sản phẩm, trang trải cuộc sống và nuôi mục tiêu truyền nghề cho người khác. Quỳnh cũng thừa nhận điều kiện để giúp cộng đồng lâu dài là doanh nghiệp phải có doanh thu ổn định. Đây là một nguyên tắc thực tế: trao quyền phụ nữ không dừng ở lời động viên, mà cần kỹ năng, công việc và con đường thu nhập.
Trách nhiệm xã hội phải đi cùng trách nhiệm lao động
Một mô hình có mục tiêu cộng đồng vẫn cần được đặt cạnh chuẩn mực rộng hơn của ngành: thương hiệu không thể nói về tôn vinh phụ nữ mà bỏ qua quyền lợi của người làm ra sản phẩm. KB Fashion, thành lập năm 2009 và từng phát triển hơn 10 cửa hàng, gần đây bị người lao động phản ánh về việc không ký hợp đồng và né nghĩa vụ bảo hiểm xã hội; đây là phản ánh cần được cơ quan chức năng xác minh, không nên xem như kết luận đã có. Theo nội dung phản ánh, mức lương trong giai đoạn 2024–2025 vào khoảng 4.500.000 đồng mỗi tháng. Trường hợp này nhắc rằng vẻ ngoài hào nhoáng không thể thay thế hợp đồng, bảo hiểm và điều kiện làm việc đúng luật. Với Bảo Xuyến Lâm, bước tiếp theo được đặt ra là phát triển học viên khiếm thính thành người hướng dẫn kỹ thuật cho du khách trong các buổi trải nghiệm. Thời trang chỉ thật sự tạo đổi thay khi giá trị thương mại đi cùng quyền lợi cộng đồng.
Kết luận: đo thành công bằng giá trị được chia sẻ
Việc Đặng Hương Quỳnh vào danh sách rút gọn hạng mục Nghệ thuật và Văn hóa của Giải thưởng Tương lai của Phụ nữ Đông Nam Á 2026 cho thấy sứ mệnh nghệ thuật gắn với cộng đồng đang nhận được sự chú ý. Nhưng một danh hiệu không phải thước đo duy nhất. Điều đáng giữ lại là cách xưởng biến kỹ nghệ khó học thành cơ hội việc làm phù hợp, trong khi sản phẩm vẫn phải đứng vững trên thị trường. Mục tiêu để học viên khiếm thính có thể hướng dẫn kỹ thuật cho du khách là bước nối hợp lý giữa bảo tồn, nghề nghiệp và giao lưu văn hóa. Các nhà thiết kế Việt Nam có thể học từ mô hình này rằng trách nhiệm xã hội không nhất thiết đối lập với kinh doanh; nó cần được thiết kế ngay trong cách tuyển dụng, đào tạo và chia sẻ giá trị. Kết luận rõ ràng: thời trang trao quyền khi phụ nữ không chỉ xuất hiện trong hình ảnh thương hiệu, mà còn có kỹ năng, thu nhập và quyền tự quyết định tương lai.
