Dữ liệu trở thành trọng tâm của kiểm toán công
Kiểm toán dựa trên dữ liệu là cách tiếp cận sử dụng thông tin từ các hệ thống và cuộc kiểm toán trước để khảo sát, lập kế hoạch, đánh giá rủi ro và tổ chức kiểm toán trên cơ sở bằng chứng rộng hơn. Cách làm này là trọng tâm trong cuộc trao đổi giữa hai cơ quan kiểm toán Việt Nam và Trung Quốc. Chiều 26/10 tại Hà Nội, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng và Phó Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán quốc gia Trung Quốc Guo Xi đồng chủ trì Hội thảo chung lần thứ 8, với chủ đề ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn trong kiểm toán. Đây là hướng thảo luận có ý nghĩa thiết thực: khi quản lý tài chính công và các giao dịch ngày càng vận hành trên nền tảng số, kiểm toán không thể chỉ dựa vào kiểm tra từng hồ sơ riêng lẻ. Tuy nhiên, hội thảo là dịp trao đổi và tìm giải pháp; không nên hiểu các chủ đề được nêu là những ứng dụng đã triển khai thành công.
Cuộc gặp nối tiếp hơn 20 năm hợp tác kiểm toán thông qua trao đổi đoàn, đào tạo, nghiên cứu chung, hội nghị và chia sẻ chuyên môn. Lộ trình trao đổi cũng cho thấy hai bên đã từng bước tập trung vào công nghệ: năm 2016 bàn về ứng dụng công nghệ thông tin, năm 2021 tổ chức hội thảo về dữ liệu lớn trong kiểm toán công, còn hội thảo lần thứ 7 năm 2025 đề cập chuyển đổi số trong hoạt động kiểm toán. Vì vậy, cuộc họp lần này không phải một tuyên bố về kết quả tức thời, mà là bước tiếp nối của đối thoại chuyên môn.
Từ kiểm tra hồ sơ sang nhận diện rủi ro
Lý do cần đổi mới nằm ở sự thay đổi của chính đối tượng kiểm toán. Quản lý tài chính công, tài sản công và giao dịch kinh tế ngày càng được thực hiện trên môi trường số, tạo ra lượng thông tin lớn hơn nhưng cũng đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp hơn. Theo ông Bùi Quốc Dũng, chuyển đổi số làm thay đổi cả tư duy và phương pháp: từ xem xét những việc đã xảy ra sang chủ động nhận diện rủi ro, từ kiểm tra hồ sơ và giao dịch riêng lẻ sang phân tích tổng thể các mối liên hệ trong dữ liệu. Đây là điểm đáng chú ý nhất của chuyển đổi số kiểm toán: công nghệ chỉ có giá trị khi giúp kiểm toán viên đặt câu hỏi tốt hơn và phát hiện dấu hiệu cần xác minh, thay vì chỉ số hóa quy trình giấy tờ.
Kiểm toán nhà nước Việt Nam cho biết những năm gần đây đã từng bước hình thành phương thức kiểm toán dựa trên dữ liệu, khai thác thông tin từ các cuộc kiểm toán trước và hệ thống dữ liệu liên quan để phục vụ khảo sát, lập kế hoạch và thực hiện. Nhưng mở rộng từ một số khâu có ứng dụng công nghệ sang cách làm dựa trên dữ liệu đòi hỏi thay đổi đồng bộ về thể chế, hạ tầng, phương pháp và năng lực nhân sự. Nói cách khác, dữ liệu lớn kiểm toán không tự tạo ra chất lượng tốt hơn nếu dữ liệu chưa kết nối, quy trình chưa thích ứng và kết luận vẫn thiếu kiểm chứng chuyên môn.
Hợp tác có thể tập trung vào ba hướng
Từ nội dung hội thảo, có thể thấy ba hướng trao đổi nổi bật: làm sao để dữ liệu trở thành nền tảng của hoạt động kiểm toán; ứng dụng trí tuệ nhân tạo sao cho tạo hiệu quả nghiệp vụ; và phát triển đội ngũ kiểm toán viên phù hợp với môi trường số. Đây là những chủ đề hợp tác cụ thể, nhưng chưa phải cam kết về một nền tảng công nghệ chung hay chương trình triển khai đã hoàn tất. Phía Trung Quốc nêu kỳ vọng tiếp tục thực hiện bản ghi nhớ giữa hai cơ quan, tăng giao lưu nghiệp vụ, đào tạo nhân lực và mở rộng hợp tác song phương, đa phương; đồng thời cho biết sẽ tập trung trao đổi về khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo phục vụ kiểm toán. Trọng tâm hợp lý là chia sẻ kinh nghiệm và tìm cách áp dụng phù hợp với điều kiện của mỗi bên, thay vì mặc định một mô hình có thể dùng nguyên trạng.
Con người vẫn là điều kiện quyết định. Theo ông Bùi Quốc Dũng, kiểm toán viên không nhất thiết phải trở thành chuyên gia công nghệ, nhưng cần biết khai thác dữ liệu, sử dụng công cụ phân tích và làm việc hiệu quả với trí tuệ nhân tạo. Quan điểm này giúp đặt giới hạn đúng cho kỳ vọng về tự động hóa: công cụ có thể hỗ trợ phân tích, song đánh giá bằng chứng và chịu trách nhiệm nghề nghiệp vẫn cần năng lực của kiểm toán viên. Hướng hợp tác thiết thực vì thế không chỉ nằm ở trao đổi kỹ thuật, mà còn ở đào tạo và chia sẻ phương pháp.
Trao đổi kinh nghiệm, không đồng nhất với kết quả triển khai
Sau hội thảo, mục tiêu được nêu là tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, tìm giải pháp phù hợp với thực tiễn của mỗi bên và thúc đẩy ứng dụng dữ liệu, trí tuệ nhân tạo trong kiểm toán. Đây là định hướng tiếp theo, không phải bằng chứng rằng một hệ thống mới đã được đưa vào vận hành hay hiệu quả kiểm toán đã được đo lường. Sự phân biệt này quan trọng bởi chuyển đổi số kiểm toán phụ thuộc vào nhiều điều kiện cùng lúc: khả năng tiếp cận và kết nối dữ liệu, quy định sử dụng thông tin, phương pháp phân tích và năng lực của người làm nghề. Nếu hợp tác kiểm toán giúp hai bên trao đổi thực chất về những điều kiện đó, giá trị của hội thảo sẽ nằm ở việc tạo cơ sở cho các bước đi phù hợp, chứ không ở những tuyên bố công nghệ lớn.
Kết luận, hội thảo chung lần thứ 8 đặt đúng vấn đề: dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ kiểm toán công, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách tích hợp chúng với quy trình, thể chế và chuyên môn. Cuộc trao đổi giữa Việt Nam và Trung Quốc mở ra không gian học hỏi về chuyển đổi số, phân tích dữ liệu và đào tạo; phần việc tiếp theo là tìm giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của từng cơ quan. Đó là kỳ vọng hợp tác đáng chú ý, nhưng cần được nhìn nhận đúng là định hướng trao đổi, chưa phải kết quả triển khai cụ thể.
