Điện mặt trời nổi Việt Nam: từ hồ thủy điện Tây Bắc đến tham vọng vượt Cirata
Điện mặt trời nổi Việt Nam là mô hình lắp đặt các tấm pin quang điện trên mặt nước hồ chứa hoặc vùng nước nuôi trồng thủy sản, nhằm tăng nhanh công suất năng lượng tái tạo Đông Nam Á mà không phải chiếm thêm đất liền, đồng thời tận dụng hạ tầng lưới điện hiện có và giảm xung đột sử dụng đất với nông nghiệp hay đô thị. Trên lòng hồ thủy điện Bản Chát ở Lai Châu, hệ sinh thái của ông Phạm Nhật Vượng đang chuẩn bị triển khai hai nhà máy điện mặt trời nổi Bản Chát 1 và Bản Chát 2 do VinEnergo đầu tư. Đây không phải một dự án thử nghiệm, mà là tuyên bố tham vọng: biến hồ thủy điện Tây Bắc thành một cực năng lượng mới, thách thức các kỷ lục điện mặt trời nổi trong khu vực.
Bản Chát 1 có công suất thiết kế 250 MW, Bản Chát 2 đạt 300 MW, nâng tổng cụm lên 550 MW trên cùng một hồ chứa. Nếu xem như một tổ hợp duy nhất, đây là bước nhảy khổng lồ so với nhà máy thủy điện Bản Chát 220 MW hiện hữu trên sông Nậm Mu. Hơn 692.000 tấm pin hai mặt kính sẽ phủ trên hơn 1.500 ha mặt nước và khu vực liên quan. Câu chuyện không chỉ là kỷ lục dung lượng, mà là cách Việt Nam chọn con đường “đi tắt đón đầu”: dùng mặt nước đang nhàn rỗi để bơm thêm megawatt sạch vào hệ thống điện quốc gia.
So găng với Cirata và các dự án khu vực: Việt Nam đặt mình ở đâu?
Trong cuộc đua năng lượng tái tạo Đông Nam Á, các dự án điện mặt trời nổi đang trở thành thước đo tham vọng. Cirata tại Indonesia được đưa vào vận hành với công suất 192 MWp và được giới thiệu là nhà máy điện mặt trời nổi lớn nhất Indonesia và ASEAN tại thời điểm khánh thành. Cùng lúc, Malaysia đang xây dựng Batang Berjuntai 300 MW, được xem là dự án đơn lẻ lớn nhất nước này và thuộc nhóm lớn nhất khu vực khi hoàn thành.
Đặt trong bối cảnh đó, cụm điện mặt trời nổi 550 MW trên hồ Bản Chát đưa Việt Nam lên cùng “mặt phẳng quyền lực” với những siêu dự án Trung Quốc như tổ hợp 650 MW ở Fuyang, tỉnh An Huy. Điểm đáng nói không chỉ là công suất vượt xa Cirata, mà còn là cách Bản Chát tận dụng hồ chứa một nhà máy thủy điện 220 MW, biến một công trình thủy điện truyền thống thành nền tảng cho một trung tâm điện mặt trời nổi mới. Cách làm này thể hiện tư duy kết hợp hạ tầng: không phá thêm đất, không xây mới hồ, nhưng vẫn tăng mạnh công suất lắp đặt.
Công nghệ Solar on Stilts: khi ao cá biến thành nhà máy điện trên cọc
Nếu Bản Chát là bước nhảy trên hồ thủy điện Tây Bắc, thì công nghệ Solar on Stilts lại cho thấy một hướng đi khác: biến ao cá thành nhà máy điện mà không xóa sổ sinh kế. Chuỗi dự án tại Philippines do VinEnergo và SunAsia Energy hợp tác đang áp dụng điện mặt trời nổi trên cọc, trong đó các tấm pin được lắp trên hệ kết cấu cọc phía trên mặt nước, cho phép kết hợp sản xuất điện sạch với nuôi trồng thủy sản. Nói cách khác, phía dưới vẫn là trại cá, phía trên là nhà máy điện, và cả hai cùng chia sẻ không gian mặt nước.
Ba dự án Macabebe, Sagay và Silay với tổng công suất danh mục 422 MWp được đặt mục tiêu vận hành thương mại trong giai đoạn 2027–2028. Đây là quy mô đủ lớn để đứng chung hàng với những mô hình kết hợp quang điện – thủy sản 300 MW ở Sơn Đông và 550 MW tại Ôn Châu, Trung Quốc. Một nghiên cứu đăng trên Communications Earth & Environment của Nature cho thấy mô hình này vẫn ở giai đoạn tương đối sớm nhưng có tiềm năng lớn, với khoảng 43,6% diện tích ao nuôi và bãi triều toàn cầu có thể phù hợp sau khi loại trừ các khu vực nhạy cảm. Việc VinEnergo sớm tham gia Solar on Stilts cho thấy họ muốn đứng ở nhóm tiên phong chứ không đợi thị trường chín muồi.
Tận dụng hồ thủy điện: chiến lược tăng tốc điện sạch mà không mở rộng đất
Điểm khác biệt của điện mặt trời nổi là tránh được cuộc cạnh tranh gay gắt về đất đai với các ngành khác. Thay vì chiếm thêm hàng trăm hay hàng nghìn hecta đất, các tấm pin được đặt trên diện tích mặt nước của hồ chứa đã tồn tại. Hồ Bản Chát vốn được hình thành để phục vụ nhà máy thủy điện cùng tên, với dung tích khoảng 2,14 tỷ m3. Nay chính mặt hồ này lại là “đất vàng” cho hơn 692.000 tấm pin, đẩy tổng công suất điện mặt trời lên gấp 2,5 lần công suất thủy điện hiện hữu.
Về hạ tầng, hệ thống điện mặt trời nổi có thể dùng lại một phần mạng lưới truyền tải đã xây dựng quanh khu vực thủy điện, giảm nhu cầu đầu tư mới vào đường dây và trạm biến áp. Hai dự án Bản Chát dự kiến đấu nối thông qua đường dây 35 kV và 220 kV vào lưới điện khu vực. Để chuẩn bị thi công, một tàu chuyên dụng tải trọng 220 tấn đã được hạ thủy ngày 31/7/2026 nhằm phục vụ thả neo và lắp đặt hệ thống pin trên mặt hồ. Đây là thông điệp rõ ràng: Việt Nam chọn chiến lược “điện sạch trên mặt nước”, tận dụng tối đa hạ tầng đã có để tăng tốc điện mặt trời nổi Việt Nam.
Từ Bản Chát đến khu vực: Việt Nam muốn vai trò gì trong bản đồ năng lượng tái tạo?
Các mốc thời gian cho thấy đây không phải tầm nhìn xa vời mà là kế hoạch cụ thể. Bản Chát 1 và Bản Chát 2 dự kiến khởi công từ tháng 10/2026 và vận hành thương mại từ quý IV/2028. Chuỗi dự án Solar on Stilts tại Philippines cũng hướng tới vận hành giai đoạn 2027–2028. Nghĩa là trong vài năm tới, nếu mọi thứ đúng tiến độ, bản đồ năng lượng tái tạo Đông Nam Á sẽ có thêm một cụm 550 MW trên hồ thủy điện Tây Bắc, song song với một danh mục 422 MWp trên ao nuôi thủy sản nước ngoài.
Câu hỏi không còn là Việt Nam có tham gia hay không, mà là muốn giữ vai trò gì: người đi sau sao chép mô hình sẵn có, hay người thiết kế các chuẩn mới cho điện mặt trời nổi khu vực. Việc một doanh nghiệp trong nước cùng lúc phát triển Bản Chát, mở rộng điện gió – điện mặt trời trong nước, đồng thời hợp tác quốc tế để đưa công nghệ Solar on Stilts ra ngoài biên giới cho thấy một lựa chọn khá rõ ràng. Nếu các dự án này thành công, Việt Nam sẽ có một câu chuyện thuyết phục: dùng hồ thủy điện và ao cá để bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị năng lượng sạch.
