Dược liệu công nghệ cao: bước nhảy tất yếu để thoát kiếp bán thô
Dược liệu công nghệ cao là mô hình phát triển dược liệu dựa trên nuôi trồng chuẩn hóa, áp dụng công nghệ sinh học, công nghệ chiết xuất, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc số để biến nguồn cây thuốc, nấm, động vật làm thuốc thành các sản phẩm hiệu quả, an toàn, tiện dụng và có giá trị dược liệu quốc tế, thay vì chỉ thu hái tự phát và bán nguyên liệu thô giá rẻ. Việt Nam hiện được xếp thứ 3 thế giới về đa dạng dược liệu, với hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật dùng làm thuốc. Nếu vẫn để kho báu sinh học này nằm trong bao tải dược liệu phơi nắng, chúng ta sẽ mãi là người bán nguyên liệu cho người khác chế biến thành sản phẩm đắt tiền.
KOVI: câu trả lời của nông nghiệp dược liệu khi bước vào phòng thí nghiệm
Câu chuyện của HTX Nông nghiệp Dược liệu công nghệ cao KOVI cho thấy nông dân Việt có thể làm chủ dược liệu công nghệ cao nếu dám đầu tư và học hỏi. HTX được thành lập năm 2020, nhưng đã theo nghề trồng nấm hơn 6 năm, sớm nhìn thấy tiềm năng của sản phẩm đông trùng hạ thảo. Từ việc tự nuôi trồng từng cây nấm bằng nguyên liệu hữu cơ đến công nghệ sấy thăng hoa của Mỹ để tạo sản phẩm đông trùng hạ thảo khô ổn định chất lượng, KOVI chủ động chuyển mình khỏi lối sản xuất thô. Đảm bảo quy trình khép kín nghiêm ngặt trong nuôi cấy và sản xuất không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là cách HTX khẳng định mình không chấp nhận làm "xưởng phơi phóng" cho thị trường, mà muốn bước vào sân chơi dược liệu chuẩn mực.
Từ nấm tươi đến cao chiết: khi giá trị nằm trong từng phân tử hoạt chất
Bước ngoặt tư duy lớn nhất của KOVI là chuyển từ bán sản phẩm đông trùng hạ thảo tươi, khô sang phát triển các dòng chế biến sâu và chiết xuất tinh chất. Đây không phải chuyện "thêm vài sản phẩm cho phong phú", mà là dịch chuyển trọng tâm từ kilogram nấm sang mililit hoạt chất. Mỗi mẻ chiết xuất sử dụng khoảng 30 kg đông trùng hạ thảo khô, thu được khoảng 600 lít dịch chiết, sau đó được cô cao trong môi trường chân không ở khoảng 50–60°C để hạn chế cháy, khét và giữ mùi vị sản phẩm. Toàn bộ quá trình từ chiết xuất đến hoàn thiện mất khoảng 1 ngày rưỡi. Kết quả là các sản phẩm cao tinh chất và cao mật ong đông trùng hạ thảo không chỉ tiện dùng, bảo quản lâu hơn, mà còn cho phép kiểm soát hàm lượng hoạt chất, nâng giá trị dược liệu lên một đẳng cấp khác.
Tiềm năng lớn nhưng nếu thiếu công nghệ, Việt Nam vẫn là người đi sau
Sự đa dạng sinh học vượt trội không tự động biến thành giá trị kinh tế nếu ngành dược liệu tiếp tục khai thác tự phát, manh mún và tận diệt nguồn gene quý. Hiện Việt Nam có khoảng 350.000 ha đất có thể phát triển dược liệu, nhưng năng lực cạnh tranh sản phẩm vẫn thấp vì vùng trồng chuẩn, chuỗi giá trị khép kín và dược liệu chế biến sâu còn ít. Ngành y tế thừa nhận xu hướng phát triển phải chuyển từ sản xuất thô sang chuẩn hóa quy trình, công nghệ cao và liên kết chuỗi, đồng thời nhấn mạnh khoa học là "chiếc chìa khóa" để nâng tầm giá trị dược liệu, bảo tồn giống chuẩn và tạo sản phẩm chất lượng. Không có công nghệ, nông dân dễ mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn: trồng nhiều nhưng bán rẻ, phụ thuộc nhập khẩu dược liệu, trong khi thế giới tăng mạnh nhu cầu thuốc từ thảo dược.
Muốn có giá trị dược liệu quốc tế, phải coi nhà máy và phòng lab là một phần của làng
KOVI chỉ là một điểm sáng, nhưng cho thấy đường đi khá rõ: nông thôn dược liệu phải gắn với công nghệ cao, chiết xuất dược liệu Việt và chuyển đổi số nếu muốn cạnh tranh toàn cầu. HTX không chỉ đầu tư máy móc chiết xuất, cô cao chân không, mà còn học hỏi chuyên gia từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc và kiên trì thử nghiệm nhiều mẻ sản xuất để từng bước làm chủ công nghệ. Song song, họ đẩy mạnh bán hàng trực tuyến, dùng mạng xã hội, livestream và tham gia chương trình số hóa cùng các chủ thể OCOP ở Hà Nội. Về phía chính sách, ngành y tế định hướng sẽ hoàn thiện luật, tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu, tăng ứng dụng công nghệ sinh học và chuyển đổi số trong nuôi trồng, chế biến, truy xuất nguồn gốc, đồng thời thu hút doanh nghiệp chủ lực dẫn dắt chuỗi cung ứng. Kết luận rõ ràng: nếu coi phòng lab, dây chuyền chiết xuất và nền tảng số là phần tự nhiên của nông nghiệp, Việt Nam có cơ hội biến kho dược liệu khổng lồ thành giá trị dược liệu quốc tế thực sự.
