Dược liệu Việt Nam: Giàu tài nguyên nhưng nghèo giá trị
Dược liệu Việt Nam là tổng thể các loài cây thuốc truyền thống, nấm, động vật, khoáng vật và tảo được người Việt sử dụng lâu đời để phòng bệnh, chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe, gắn với y học cổ truyền, tri thức dân gian và ngày càng nhiều ứng dụng của công nghệ y dược hiện đại trong nuôi trồng, chế biến và tiêu chuẩn hóa chất lượng. Việt Nam được xếp thứ 3 thế giới về tài nguyên dược liệu với hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật dùng làm thuốc. Đây là nền tảng hiếm có để phát triển y học cổ truyền và kinh tế sinh học. Tuy vậy, nguồn cung trong nước mới đáp ứng 25-30% nhu cầu dược liệu, còn lại phải nhập khẩu, trong khi phần lớn sản phẩm dược liệu Việt Nam vẫn dừng ở dạng nguyên liệu thô, sơ chế nên giá trị dược liệu bị bào mòn đáng kể. Nghịch lý này cho thấy vấn đề không nằm ở việc “có bao nhiêu loài”, mà ở cách tổ chức sản xuất, chuẩn hóa dược liệu và đầu tư công nghệ.
Tọa đàm 4/9: Lý do phải chuyển từ khai thác sang chuẩn hóa
Chiều 4/9 tại Hà Nội, Viện Đông Y Việt Nam tổ chức tọa đàm “Phát triển dược liệu sạch khởi nguồn giá trị y học cổ truyền từ nông nghiệp bền vững”, quy tụ nhà khoa học, đơn vị nghiên cứu và hợp tác xã dược liệu để bàn cách tháo điểm nghẽn hiện nay. Một câu nói đáng trích dẫn từ sự kiện là: “Một nghịch lý đáng chú ý là dù sở hữu nguồn tài nguyên phong phú, nguồn cung trong nước hiện mới đáp ứng khoảng 25-30% nhu cầu, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu một lượng lớn dược liệu”. Tọa đàm diễn ra trong bối cảnh Nghị quyết 72-NQ/TW yêu cầu xác định đúng vai trò y học cổ truyền, phát huy thế mạnh nguồn dược liệu và kết hợp đông – tây y trong đào tạo, phòng bệnh, khám và chữa bệnh. Điều đó biến phát triển dược liệu sạch thành nhiệm vụ chiến lược của ngành y tế, không chỉ là câu chuyện sản xuất nông nghiệp.
Những điểm nghẽn đang “kéo lùi” cây thuốc truyền thống
Dù được thiên nhiên ưu đãi, ngành dược liệu Việt Nam hiện mắc kẹt trong mô hình khai thác tự phát, manh mún. Nhiều loài cây thuốc truyền thống bị thu hái tận diệt, thiếu bảo vệ và tái sinh, khiến một số nguồn gen quý có nguy cơ suy kiệt. Vùng trồng dược liệu phân tán, nhỏ lẻ nên khó áp dụng công nghệ y dược hiện đại, khó kiểm soát chất lượng và gần như không hình thành được chuỗi sản xuất khép kín. Số vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO còn ít, trong khi liên kết “4 nhà” lỏng lẻo khiến nông dân dễ rủi ro đầu ra. Hệ quả là nhiều hợp tác xã trồng đến hàng trăm tấn nhưng thu hoạch xong không bán được, dược liệu thành cỏ. Quan trọng hơn, giá trị dược liệu chủ yếu nằm ở khâu chọn giống, chuẩn hóa dược liệu, nghiên cứu hoạt chất, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu, nhưng Việt Nam lại đang dừng ở sơ chế thô nên khó nâng giá trị dược liệu.
Chuẩn hóa dược liệu: từ vùng trồng đến truy xuất nguồn gốc
Nếu muốn y học cổ truyền bước ra khỏi “vùng an toàn” kinh nghiệm để cạnh tranh ở tầm khu vực, chuẩn hóa dược liệu không còn là lựa chọn mà là điều kiện sinh tử. Theo các chuyên gia, muốn nâng chất lượng thuốc cổ truyền và sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ dược liệu, nguồn nguyên liệu đầu vào phải ổn định, an toàn và đồng nhất. Điều này đòi hỏi chọn và chuẩn hóa giống, phát triển vùng nuôi trồng đạt chuẩn quốc tế như GACP-WHO, kèm hệ thống tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc xuyên suốt từ giống, vùng trồng, thu hái đến chế biến và lưu thông. Không có chuẩn, dược liệu Việt Nam khó thoát cảnh bị ép giá hoặc bị dùng như nguyên liệu rẻ tiền cho nước khác. Ngược lại, khi chuẩn hóa dược liệu, từng kilogram cây thuốc truyền thống có thể “đội giá” nhờ chứng minh được chất lượng, hàm lượng hoạt chất và câu chuyện nguồn gốc rõ ràng.
Khoa học, công nghệ y dược và bước ngoặt chuỗi giá trị
Ngành dược liệu Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt dịch chuyển từ khai thác tự phát sang sản xuất chuẩn hóa, ứng dụng công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị. Theo định hướng của ngành y tế, giai đoạn tới sẽ tập trung hoàn thiện thể chế và tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu, vị thuốc cổ truyền, đồng thời đẩy mạnh chương trình phát triển vùng dược liệu quý. Ở tầm kỹ thuật, khoa học và công nghệ y dược phải thâm nhập toàn bộ vòng đời dược liệu: công nghệ sinh học để chọn tạo và nhân giống sạch bệnh, bảo toàn hàm lượng hoạt chất; công nghệ chế biến sâu để tạo sản phẩm tinh chiết, dạng bào chế hiện đại; chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc để kiểm soát chất lượng, ngăn trà trộn. Các đại biểu cũng đề xuất xây dựng chương trình sản phẩm quốc gia về dược liệu, tập trung nguồn lực cho những dược liệu Việt Nam có lợi thế và tiềm năng thị trường. Nếu không dịch chuyển sang phát triển chuỗi giá trị, lợi thế về số lượng loài sẽ không bao giờ biến thành năng lực tự chủ và giá trị dược liệu bền vững.
