Phòng bệnh y tế Việt Nam: từ khẩu hiệu đến chiến lược sống còn
Phòng bệnh y tế Việt Nam là quá trình chuyển trọng tâm hệ thống y tế từ điều trị khi người dân đã mắc bệnh sang chủ động ngăn ngừa, quản lý nguy cơ sức khỏe và chăm sóc sức khỏe suốt đời ngay trong cộng đồng, gắn với chính sách dân số và phát triển, già hóa dân số, bệnh không lây nhiễm và yêu cầu bảo đảm an sinh xã hội bền vững. Trong nhiều năm, chúng ta quen với một hệ thống y tế xoay quanh bệnh viện, nơi người dân chỉ tìm đến khi bệnh đã nặng. Nhưng với già hóa dân số, mức sinh giảm và áp lực an sinh ngày càng lớn, mô hình “chữa đến đâu, lo đến đó” đã hết thời. Việt Nam buộc phải bước sang một nền y tế phòng bệnh, trong đó chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý nguy cơ và chăm sóc sức khỏe suốt đời trở thành trụ cột.
Già hóa dân số: vì sao Việt Nam không còn lựa chọn nào ngoài phòng bệnh
Già hóa dân số không còn là cảnh báo xa xôi mà là hiện thực chiến lược. Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và dự kiến trở thành quốc gia “dân số già” vào năm 2034. Trong khi đó, mức sinh đã giảm xuống dưới mức sinh thay thế, từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống còn 1,91 con năm 2024 và 1,93 con năm 2025. Điều đó đồng nghĩa số người cao tuổi tăng nhanh, số người trong độ tuổi lao động giảm, kéo theo gánh nặng y tế và an sinh. Khi bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư chiếm tỷ trọng ngày càng cao, một hệ thống y tế chỉ tập trung chữa bệnh trong bệnh viện sẽ nhanh chóng quá tải và tốn kém. Phòng bệnh trở thành chiến lược sống còn, không phải lựa chọn thêm.
Chăm sóc sức khỏe suốt đời: chuyển đổi y tế công cộng quanh trục con người
Điểm then chốt của chuyển đổi y tế công cộng hiện nay là đặt con người ở trung tâm, với cách tiếp cận “dân số và phát triển” thay cho tư duy kế hoạch hóa gia đình cũ. Nghĩa là nhà nước không chỉ quan tâm một vài giai đoạn như sinh đẻ hay bệnh tật, mà đầu tư cho chăm sóc sức khỏe suốt đời: từ tư vấn, khám sức khỏe tiền hôn nhân; chăm sóc sức khỏe bà mẹ, thai nhi; sàng lọc trước sinh, sơ sinh; đến sức khỏe vị thành niên, thanh niên và người cao tuổi. Một phát biểu có thể trích dẫn là: "Cách tiếp cận này cho phép chúng ta đầu tư từ sớm, từ xa và xuyên suốt vòng đời, góp phần nâng cao chất lượng dân số". Đây là bước dịch chuyển tư duy quan trọng: chăm sóc sức khỏe trở thành hành trình trọn đời, không phải sự kiện rời rạc khi ốm đau.
Từ bệnh viện về cộng đồng: xây nền phòng bệnh dựa vào trạm y tế và khám định kỳ
Chuyển đổi y tế công cộng sẽ thất bại nếu dịch vụ y tế vẫn tập trung ở bệnh viện tuyến trên. Nghị quyết 72 yêu cầu chuyển mạnh từ khám, chữa bệnh sang phòng bệnh, lấy chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng làm nền tảng. Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, muốn phòng bệnh hiệu quả phải nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu, đưa dịch vụ y tế đến gần người dân và chủ động phát hiện nguy cơ ngay từ cộng đồng. Một yêu cầu cụ thể là người dân được khám sức khỏe định kỳ 1 năm một lần để phát hiện sớm và dự báo nguy cơ bệnh không lây nhiễm, qua đó tư vấn ăn uống, sinh hoạt và biện pháp không dùng thuốc. Trạm y tế cơ sở phải được nâng cấp để trở thành “cửa ngõ” chăm sóc sức khỏe, nơi người dân được quản lý, phòng bệnh từ sớm, từ xa trong suốt vòng đời.
Kết hợp y học hiện đại – y học cổ truyền: tận dụng mọi nguồn lực để phòng bệnh
Trong bối cảnh già hóa dân số và bệnh không lây nhiễm gia tăng, chỉ dựa vào y học hiện đại là chưa đủ. Tại hội thảo khoa học về chăm sóc sức khỏe chủ động tại cộng đồng, PGS.TS. Phạm Thanh Bình nhấn mạnh, việc chuyển từ tư duy chữa bệnh sang phòng bệnh chủ động là xu hướng tất yếu khi Việt Nam sửa đổi Luật Phòng bệnh và Luật Dân số. Việt Nam có lợi thế khi sở hữu cả y học hiện đại và y học cổ truyền; hai hệ thống này “không đối lập mà bổ sung cho nhau” nếu được kết hợp dựa trên khoa học và bằng chứng. Y học cổ truyền có thể phát huy vai trò trong phòng bệnh, phục hồi chức năng, quản lý bệnh mạn tính, đặc biệt ở cộng đồng. Khi thông tin khám chữa bệnh được tích hợp vào sổ sức khỏe điện tử và dịch vụ y tế được đưa đến gần dân, kết hợp hai nền y học sẽ giúp xây dựng một hệ thống phòng bệnh y tế Việt Nam toàn diện hơn, tiết kiệm hơn và phù hợp với bối cảnh già hóa.
