Phòng bệnh thay chữa bệnh: định nghĩa một cuộc đổi hướng
Chuyển từ mô hình chữa bệnh sang phòng bệnh thay chữa bệnh là sự dịch chuyển chiến lược của hệ thống y tế, trong đó trọng tâm không còn là điều trị khi bệnh đã xuất hiện mà là quản lý sức khỏe chủ động, phát hiện sớm nguy cơ, can thiệp từ cộng đồng và chăm sóc sức khỏe suốt đời, nhằm giảm gánh nặng bệnh tật, nhất là bệnh không lây nhiễm, trong bối cảnh già hóa dân số tăng nhanh. Già hóa dân số không còn là khái niệm xa vời: Việt Nam đã bước vào giai đoạn này từ năm 2011 và dự kiến trở thành quốc gia “dân số già” vào năm 2034. Khi người cao tuổi tăng nhanh, bệnh mạn tính và nhu cầu chăm sóc dài hạn bùng lên, mọi hệ thống y tế nếu chỉ tập trung chữa bệnh đều sẽ quá tải. Do đó, y tế dự phòng Việt Nam buộc phải trở thành nền tảng thay vì “phần phụ” của bệnh viện tuyến cuối.
Lấy con người làm trung tâm: từ kế hoạch hóa gia đình đến chăm sóc sức khỏe suốt đời
Điểm quan trọng nhất của cuộc chuyển đổi không nằm ở kỹ thuật y khoa, mà ở triết lý: y tế phải lấy con người làm trung tâm và chăm sóc sức khỏe suốt vòng đời. Cục trưởng Cục Dân số Lê Thanh Dũng nhấn mạnh, tư duy hiện nay không dừng ở kế hoạch hóa gia đình mà chuyển sang “dân số và phát triển”, coi đầu tư cho con người là đầu tư cho phát triển bền vững. Đây là bước ngoặt chính sách: từ chỗ đếm số con chuyển sang bảo đảm mỗi người dân được khỏe mạnh ngay từ trước khi sinh ra cho đến tuổi già. Một câu nói đáng nhớ là: “Chương trình mục tiêu lần này đặt con người ở vị trí trung tâm, hướng tới chăm sóc sức khỏe trong suốt vòng đời”. Tư vấn, khám sức khỏe tiền hôn nhân, chăm sóc bà mẹ và thai nhi, sàng lọc trước sinh và sơ sinh không còn là khuyến nghị rời rạc, mà trở thành chỉ tiêu quốc gia, buộc hệ thống phải hành động sớm, từ xa.
Già hóa dân số và bệnh không lây nhiễm: áp lực buộc phải đổi chiến lược
Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Mức sinh đã giảm xuống dưới mức sinh thay thế, từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống còn 1,91 con năm 2024 và 1,93 con năm 2025. Điều này vừa làm thiếu hụt nguồn nhân lực tương lai, vừa đẩy nhanh tỷ lệ người cao tuổi. Cùng lúc, bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư tăng mạnh, trong khi môi trường sống xấu đi. Nếu tiếp tục mô hình “đợi bệnh rồi mới chữa”, hệ thống sẽ rơi vào vòng luẩn quẩn: chi phí điều trị tăng, bệnh nhân không được kiểm soát tốt, người cao tuổi chịu nhiều đau đớn không cần thiết. Nhận diện xu thế này, PGS.TS. Phạm Thanh Bình gọi việc chuyển sang phòng bệnh chủ động, nâng cao sức khỏe là “xu hướng tất yếu” trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 72 và sửa đổi Luật Phòng bệnh, Luật Dân số.
Đưa y tế về cộng đồng: y tế dự phòng Việt Nam trên mặt đất
Chiến lược phòng bệnh thay chữa bệnh chỉ có ý nghĩa nếu người dân thực sự được chăm sóc tại nơi họ sống. Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên khẳng định Nghị quyết 72 yêu cầu chuyển mạnh từ khám, chữa bệnh sang phòng bệnh, lấy chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng làm nền tảng. Điều này buộc y tế dự phòng Việt Nam phải “bước ra khỏi phòng thí nghiệm”, đi vào trạm y tế phường, xã, vào các buổi khám sức khỏe định kỳ một năm một lần. Trạm y tế cơ sở phải được nâng cao chất lượng, hoàn thiện chức năng để người dân tiếp cận dịch vụ ngay tại nơi cư trú. Thay vì đợi người bệnh lên tuyến trên, hệ thống phải chủ động tầm soát nguy cơ, dự báo bệnh không lây nhiễm, tư vấn ăn uống, sinh hoạt và các biện pháp không dùng thuốc. Thông tin khám, chữa bệnh sẽ được tích hợp vào sổ sức khỏe điện tử để bác sĩ theo dõi liên tục lịch sử sức khỏe, tăng sức mạnh cho phòng bệnh chủ động.
Từ chính sách đến đời sống: vì sao phải hành động ngay
Luật Dân số có hiệu lực từ 1-7-2026 cùng Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển được kỳ vọng sẽ biến triết lý mới thành hành động thường ngày của hệ thống y tế. Nếu triển khai hiệu quả, người dân sẽ được quản lý, chăm sóc sức khỏe ban đầu ngay tại cơ sở, phòng bệnh từ sớm, từ xa và tiếp cận dịch vụ suốt vòng đời. Ngành y tế đặt mục tiêu miễn viện phí cho toàn dân vào năm 2030, song nếu không xây được nền phòng bệnh vững chắc, mục tiêu này dễ biến thành gánh nặng ngân sách hơn là bảo đảm công bằng y tế. Chính sách mới chỉ có ý nghĩa khi trạm y tế thực sự mạnh, khi khám sức khỏe định kỳ một năm một lần không chỉ là khẩu hiệu, và khi mỗi người dân coi việc chăm sóc sức khỏe suốt đời là quyền và trách nhiệm của chính mình. Càng chậm hành động, chi phí xã hội của già hóa dân số và bệnh không lây nhiễm sẽ càng lớn hơn.
