Dự án sức khỏe thanh thiếu niên: từ sáng kiến giáo dục đến chiến lược trao quyền
Dự án Sức khỏe thanh thiếu niên Việt Nam là một chương trình giáo dục và trao quyền kéo dài nhiều giai đoạn, tập trung nâng cao kiến thức sức khỏe, năng lực tự chủ và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe thân thiện cho thanh thiếu niên, qua đó hỗ trợ người trẻ xây dựng lối sống lành mạnh và trở thành chủ thể quyết định đối với sức khỏe của chính mình. Điểm đáng nói của giai đoạn mới không chỉ là tiếp nối một dự án đã chạy từ năm 2019, mà là một bước khẳng định: sức khỏe thanh thiếu niên không thể chỉ phụ thuộc vào hệ thống y tế, mà phải bắt đầu từ trường học và cộng đồng nơi các em sống và lớn lên. Ngày 25/9, Sở Giáo dục và Đào tạo TP Cần Thơ phối hợp với Plan International Việt Nam và AstraZeneca Việt Nam chính thức khởi động giai đoạn 2026–2029, đưa Cần Thơ trở thành địa bàn mới bên cạnh Hà Nội.
Vì sao cần một dự án tâm trung vào sức khỏe người trẻ ngay lúc này?
Nếu ai vẫn nghĩ sức khỏe thanh thiếu niên là vấn đề "để sau cũng được", các con số về bệnh không lây nhiễm cho thấy suy nghĩ đó đã lỗi thời. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, các bệnh không lây nhiễm gây ra hơn 43 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu và chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Chính những yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, rượu bia, ăn uống mất cân đối, ít vận động và cả biến đổi khí hậu đang âm thầm bào mòn thế hệ trẻ. Trong bối cảnh đó, nâng cao kiến thức sức khỏe, tạo thói quen chủ động chăm sóc bản thân từ tuổi 15–24 không còn là hoạt động ngoại khóa đẹp đẽ, mà là một chiến lược phòng bệnh dài hạn. Dự án sức khỏe thanh thiếu niên, với mục tiêu trang bị kiến thức, kỹ năng chăm sóc sức khỏe và giảm tình trạng "nghèo thông tin" của người trẻ, đi thẳng vào căn nguyên của vấn đề.
Những trụ cột chính: kiến thức sức khỏe, chăm sóc thân thiện và tiếng nói của người trẻ
Giai đoạn mới của dự án được thiết kế xoay quanh ba trụ cột mà nếu thiếu bất kỳ trụ cột nào, sức khỏe thanh thiếu niên sẽ khó cải thiện bền vững. Thứ nhất, nâng cao kiến thức sức khỏe thông qua đào tạo tuyên truyền viên là học sinh, sinh viên, kết hợp tập huấn cho giáo viên, cán bộ trường và nhân viên y tế. Thứ hai, xây dựng và nâng cấp góc y tế trường học theo hướng chăm sóc sức khỏe thân thiện, nơi thanh thiếu niên dám tìm đến hỏi, khám, chia sẻ thay vì né tránh. Thứ ba, trao quyền thanh thiếu niên bằng cách tạo không gian để chính các em khởi xướng sáng kiến truyền thông, nghiên cứu và vận động chính sách liên quan đến sức khỏe, thay vì chỉ là "đối tượng thụ hưởng". Nói cách khác, đây là một dự án sức khỏe nhưng được thiết kế như một chương trình lãnh đạo trẻ.
Cần Thơ: phép thử quan trọng cho mô hình trường học thân thiện với sức khỏe
Việc mở rộng dự án đến Cần Thơ cho thấy sức khỏe thanh thiếu niên không còn là câu chuyện riêng của các đô thị lớn. Theo Quyết định 2765/QĐ-UBND, giai đoạn này sẽ triển khai tại 7 trường học với khoảng 26.150 học sinh, sinh viên được tiếp cận trực tiếp. Con số 7 trường không lớn nếu nhìn trên bản đồ giáo dục cả nước, nhưng lại là phép thử rõ ràng cho mô hình trường học có góc y tế thân thiện, có đội ngũ tuyên truyền viên trẻ và giáo viên, cán bộ được đào tạo về phòng ngừa bệnh không lây nhiễm, sức khỏe tâm thần, bình đẳng giới và biến đổi khí hậu. Nếu những trường này chứng minh được rằng học sinh sẵn sàng sử dụng dịch vụ, tự tin nói về sức khỏe và thay đổi hành vi, Cần Thơ có thể trở thành điểm chứng minh để nhân rộng mô hình ra nhiều địa phương khác.
Tác động dài hạn: từ một dự án đến thế hệ biết chăm sóc và lên tiếng
Điểm quan trọng nhất cần nhìn ở dự án này là tác động dài hạn. Trên phạm vi toàn cầu, chương trình Young Health Programme đã tiếp cận 23 triệu thanh thiếu niên và hỗ trợ nhà vận động trẻ tạo ảnh hưởng tới 29 luật và chính sách ở hơn 60 quốc gia. Riêng giai đoạn 2026–2030, chương trình đặt mục tiêu tiếp cận thêm 10 triệu thanh thiếu niên và đào tạo 800.000 nhà vận động trẻ. Tại Việt Nam, hơn 110.000 thanh thiếu niên đã được tiếp cận trực tiếp qua hai giai đoạn, cùng hơn 2 triệu người tham gia gián tiếp trong cộng đồng. Nếu coi kiến thức chăm sóc sức khỏe như một thứ "vốn" để giảm chi phí y tế, gia tăng chất lượng nguồn nhân lực và góp phần giảm nghèo bền vững, thì mỗi lớp học, mỗi góc y tế trường học thân thiện hiện nay chính là một khoản đầu tư xã hội. Vấn đề không còn là liệu có nên đầu tư, mà là làm thế nào để tiếng nói và nhu cầu của người trẻ tiếp tục định hình dự án trong những năm tới.
