Dự án sức khỏe thanh thiếu niên: từ chăm sóc đến trao quyền
Dự án sức khỏe thanh thiếu niên là chương trình hợp tác đa ngành nhằm nâng cao kiến thức sức khỏe thanh niên, tăng năng lực tự chủ và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc thân thiện ngay trong trường học, từ đó giúp người trẻ trở thành chủ thể quản lý sức khỏe cá nhân thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng. Đây không phải một gói tập huấn rời rạc, mà là nỗ lực dài hạn định hình thế hệ thanh thiếu niên biết hiểu cơ thể mình, biết tìm kiếm thông tin y tế đáng tin cậy và biết nói lên nhu cầu chăm sóc sức khỏe của bản thân. Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong và các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, dinh dưỡng kém hay tác động của biến đổi khí hậu đang ngày càng trẻ hóa, cách tiếp cận này có ý nghĩa chính trị và xã hội rất rõ ràng: đặt sức khỏe thanh niên lên bàn nghị sự, không chỉ trong ngành y tế mà ngay trong từng lớp học.
Liên minh giáo dục – y tế – doanh nghiệp: điểm mạnh của giai đoạn mới
Điểm đáng chú ý của giai đoạn dự án sức khỏe thanh thiếu niên lần này là cấu trúc hợp tác: Bộ Giáo dục và Đào tạo, Plan International Việt Nam và AstraZeneca Việt Nam cùng tham gia, với sự cam kết phối hợp chặt chẽ từ Sở Giáo dục và Đào tạo Cần Thơ. Đây là mô hình ít thấy trong các chương trình sức khỏe học đường: cơ quan quản lý giáo dục nắm quyền triển khai, tổ chức phát triển đặt trọng tâm trao quyền học sinh, còn doanh nghiệp dược phẩm tham gia với vai trò đối tác tri thức và nguồn lực, thay vì chỉ là nhà tài trợ hình thức. Việc chương trình Sức khỏe thanh thiếu niên đã được thực hiện từ năm 2019, tiếp cận trực tiếp hơn 110.000 thanh thiếu niên và thu hút gián tiếp hơn 2 triệu người thuộc cộng đồng, cho thấy đây là một chiến lược dài hơi, có học hỏi và điều chỉnh qua từng giai đoạn. Nếu cách bắt tay ba bên này được duy trì minh bạch và hướng về lợi ích của học sinh, nó có thể trở thành mẫu hình đáng tham khảo cho các chương trình sức khỏe học đường khác.
Từ kiến thức sức khỏe thanh niên đến dịch vụ chăm sóc thân thiện
Nhiều chương trình sức khỏe học đường dừng lại ở việc truyền thông một chiều, nhưng với dự án sức khỏe thanh thiếu niên, kiến thức sức khỏe thanh niên được coi là công cụ để giảm “nghèo thông tin” và tạo ra lựa chọn lành mạnh hàng ngày. Việc đào tạo tuyên truyền viên là học sinh, sinh viên; nâng cao năng lực cho giáo viên, cán bộ nhà trường và nhân viên y tế, kèm theo chuỗi hoạt động về phòng ngừa bệnh không lây nhiễm, sức khỏe tâm thần, bình đẳng giới và biến đổi khí hậu cho thấy một tầm nhìn toàn diện, coi sức khỏe là kết quả giao thoa giữa hành vi, môi trường và cấu trúc xã hội. Quan trọng hơn, dự án đầu tư nâng cấp 7 góc y tế trường học thân thiện, cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc thân thiện phù hợp với thanh thiếu niên – tức là dịch vụ phải sẵn sàng lắng nghe, không phán xét, và hiểu những băn khoăn đặc thù của tuổi 15–24. Nếu các góc y tế này vận hành đúng tinh thần đó, trường học sẽ không còn là nơi chỉ có kiểm tra sức khỏe định kỳ, mà là không gian chăm sóc sức khỏe hàng ngày.
Cần Thơ: 7 trường, hơn 26.000 học sinh và bài kiểm tra về trao quyền
Việc mở rộng dự án sức khỏe thanh thiếu niên đến Cần Thơ không chỉ là câu chuyện thêm một địa phương vào danh sách, mà là phép thử xem liệu mô hình trao quyền học sinh có hoạt động hiệu quả ở đô thị vùng đồng bằng với nhiều thách thức biến đổi khí hậu. Theo quyết định phê duyệt tại địa phương, dự án dự kiến được triển khai ở 7 trường học, tiếp cận khoảng hơn 26.000 học sinh, sinh viên – con số đủ lớn để tạo ra thay đổi ở cấp hệ thống nếu các em thực sự được tham gia quyết định. Việc khuyến khích các sáng kiến truyền thông, nghiên cứu và vận động chính sách do học sinh, sinh viên khởi xướng cho thấy người trẻ không chỉ là “đối tượng truyền thông” mà là đồng tác giả của giải pháp sức khỏe. Nếu mỗi trường học có nhóm học sinh chủ động đặt câu hỏi về môi trường hút thuốc quanh trường, về đồ uống có cồn nhắm tới người trẻ, hay về không gian an toàn cho sức khỏe tâm thần, thì đây sẽ là bước chuyển từ giáo dục sức khỏe sang công dân sức khỏe – những người biết dùng tiếng nói của mình để yêu cầu thay đổi.
Trao quyền cho học sinh: từ nghi thức tượng trưng đến thay đổi thật
Nghi thức trao quyền Giám đốc quốc gia tượng trưng cho nữ sinh Nguyễn Hoàng Trúc Anh, học sinh lớp 9 trường THCS Lương Thế Vinh, trong khuôn khởi động dự án tại Cần Thơ là hình ảnh tiêu biểu cho định hướng trao quyền học sinh mà chương trình theo đuổi. Hoạt động nằm trong sáng kiến toàn cầu Trao quyền cho em gái – Girls Takeover, nơi trẻ em gái được đảm nhận các vị trí lãnh đạo mang tính biểu tượng, trực tiếp trải nghiệm quá trình ra quyết định và bày tỏ quan điểm về những vấn đề ảnh hưởng đến sức khỏe và tương lai của mình. Nghi thức tượng trưng không đủ để thay đổi cấu trúc quyền lực trong trường học, nhưng nó gửi đi thông điệp rõ ràng: quản lý sức khỏe cá nhân không thể tách rời tiếng nói của người trẻ, nhất là các nhóm thường bị định kiến như trẻ em gái. Kết lại, thành công của dự án sẽ không đo bằng số buổi truyền thông hay số góc y tế được nâng cấp, mà bằng việc liệu học sinh có cảm thấy mình được quyền đặt câu hỏi, quyền từ chối hành vi gây hại và quyền tham gia thiết kế môi trường học đường lành mạnh cho sức khỏe hay không.
