Từ chăm sóc thể chất đến quản lý sức khỏe toàn diện
Chương trình Sức khỏe Thanh thiếu niên Việt Nam (Young Health Programme – YHP) là sáng kiến hợp tác giữa Plan International Việt Nam và AstraZeneca nhằm giúp thanh thiếu niên chủ động phòng ngừa bệnh không lây nhiễm, đồng thời chăm sóc sức khỏe tâm thần, xây dựng bình đẳng giới và hiểu rõ tác động của biến đổi khí hậu đối với chất lượng sống của mình. Đây không còn là mô hình truyền thông sức khỏe một chiều, mà là nỗ lực đặt người trẻ vào vị trí trung tâm của hệ thống sức khỏe công cộng. Việc chương trình đã tiếp cận trực tiếp hơn 110.000 thanh thiếu niên và hơn 2 triệu thành viên cộng đồng cho thấy nhu cầu về một cách tiếp cận mới không chỉ là khẩu hiệu mà là thực tế đang diễn ra. Quan điểm sức khỏe thanh thiếu niên theo hướng toàn diện cũng là bước rời khỏi tư duy cũ, coi sức khỏe chỉ gắn với bệnh tật và khám chữa tại cơ sở y tế.
Vì sao sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên trở thành trọng tâm
Nếu giai đoạn đầu YHP nhấn mạnh phòng ngừa bệnh không lây nhiễm, thì giai đoạn chương trình sức khỏe 2026-2029 cho thấy một chuyển hướng quyết đoán sang sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên. Qua hai giai đoạn, tổ chức nhận thấy nhu cầu của giới trẻ thay đổi nhanh: các em quan tâm đến áp lực học tập, môi trường số, bất bình đẳng giới, môi trường sống và biến đổi khí hậu – những yếu tố trực tiếp bào mòn sức khỏe tinh thần. Theo WHO, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam, và nhiều yếu tố nguy cơ hình thành từ sớm, gắn với thói quen, căng thẳng, lựa chọn sống của người trẻ. Việc YHP mở rộng phạm vi cho thấy một thực tế: nếu bỏ qua tâm lý, quan hệ xã hội và bối cảnh khí hậu, mọi nỗ lực phòng bệnh chỉ còn là xử lý phần ngọn. Một chương trình sức khỏe toàn diện buộc phải đi vào trải nghiệm đời sống của thanh thiếu niên, không dừng ở phòng học và tờ rơi.
Trao quyền giới trẻ: từ đối tượng thụ hưởng thành người dẫn dắt
Điểm đáng bàn nhất của YHP giai đoạn mới là cách chương trình quyết định trao quyền giới trẻ thay vì coi họ như người nhận thông tin thụ động. Một bài học rút ra sau hơn 7 năm là thay đổi chỉ bền vững khi thanh thiếu niên được tham gia thực chất vào học tập, truyền thông và các quyết định liên quan đến sức khỏe của mình. Trong giai đoạn 2026-2029, các em sẽ trực tiếp đề xuất, thiết kế và triển khai sáng kiến truyền thông tại trường học, cùng hai nghiên cứu do sinh viên dẫn dắt về sức khỏe học đường và biến đổi khí hậu. Đây không chỉ là hoạt động ngoại khóa; đó là cách chuyển giao quyền lực biểu tượng: người trẻ nói về câu chuyện của họ, bằng ngôn ngữ và phương tiện họ chọn. Khi học sinh có tiếng nói, nhà trường, gia đình, ngành y tế và chính quyền buộc phải lắng nghe, điều chỉnh cách quản lý sức khỏe toàn diện sao cho phù hợp thực tế của thế hệ mới.
Mô hình mới cho sức khỏe công cộng dành cho giới trẻ
YHP không tồn tại trong chân không; nó phản ánh một sự dịch chuyển rộng hơn của hệ thống sức khỏe công cộng dành cho giới trẻ. Trong năm tài chính 2024-2025, Plan International hỗ trợ hơn 260.000 trẻ em và thanh thiếu niên tại 588 thôn, bản và cộng đồng, trong đó YHP là mảnh ghép tập trung ở lứa tuổi 15-24. Giai đoạn 2026-2029 sẽ triển khai tại 7 trường ở Cần Thơ, hướng tới khoảng 26.150 học sinh, sinh viên. Song song, từ 2023-2026, mô hình y tế trường học thân thiện được thí điểm ở 29 trường tại Hà Nội, cho thấy nỗ lực xây dựng môi trường lấy học sinh làm trung tâm. Khi những mô hình này liên thông, sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên không còn là chuyện riêng của một vài dự án, mà trở thành yêu cầu cấu trúc của trường học, trạm y tế và chính quyền địa phương. Đó là bước chuyển từ can thiệp ngắn hạn sang xây dựng hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe toàn diện.
Lợi ích khi thanh thiếu niên chủ động chăm sóc sức khỏe tâm thần
Điểm thử thách là: liệu trao quyền giới trẻ có tạo ra thay đổi thực chất? Câu trả lời nằm ở mục tiêu cụ thể của chương trình. Giai đoạn mới hướng tới giúp thanh thiếu niên nhận diện yếu tố nguy cơ, chăm sóc sức khỏe tinh thần, xây dựng mối quan hệ bình đẳng và hiểu rõ hơn tác động của môi trường sống đối với sức khỏe. Đó là những kỹ năng sống, không chỉ là kiến thức sách vở. Chương trình kỳ vọng người trẻ tự tin hơn trong chăm sóc sức khỏe, chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi cần và mạnh dạn lên tiếng về các vấn đề họ quan tâm. Khi học sinh dám nói “tôi đang căng thẳng”, “tôi bị phân biệt đối xử”, hay “trường học chưa thân thiện với môi trường”, thì sức khỏe tâm thần không còn bị che giấu. Về lâu dài, những kinh nghiệm này có thể góp phần xây dựng hệ thống y tế trường học coi trọng cả thể chất, tinh thần và sự tham gia của thanh thiếu niên – một mô hình mà nếu bỏ qua tiếng nói người trẻ, chúng ta khó có thể đạt được.
