Tái thiết đô thị Hà Nội: khi tham vọng hiện đại va chạm đời sống cộng đồng
Tái thiết đô thị Hà Nội là quá trình chỉnh trang, cải tạo và xây dựng lại các khu vực đã hình thành, nhằm khắc phục hạ tầng xuống cấp, tổ chức lại không gian sống và tạo dư địa phát triển kinh tế, nhưng đồng thời phải giải quyết thỏa đáng quyền lợi cư dân hiện hữu, bài toán tái định cư và bảo tồn cấu trúc cộng đồng lâu năm. Hai dự án Vĩnh Hưng và khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm – Đông Anh thể hiện rõ mâu thuẫn giữa khát vọng hiện đại hóa với nỗi lo rất cụ thể của người dân về nhà cửa, đất đai và tương lai sinh kế. Từ góc nhìn quy hoạch Hà Nội, đây không chỉ là những công trình lớn, mà là phép thử cho cách thành phố cân bằng lợi ích đầu tư và phát triển đô thị bền vững.
Dự án Vĩnh Hưng: đô thị nén, đô thị 15 phút và nỗi lo phải rời khỏi nơi chôn nhau cắt rốn
Dự án Vĩnh Hưng là một trong những điểm nhấn tái thiết đô thị Hà Nội, khi Sun Group khởi công cải tạo, chỉnh trang và tái thiết khu vực phường Vĩnh Hưng ở phía Đông Nam, chỉ cách Hồ Gươm khoảng 4km. Phường có diện tích khoảng 4,47 km2 với gần 80.000 dân, hạ tầng giao thông, thoát nước và không gian công cộng còn thiếu đồng bộ, xen kẽ đất nông nghiệp, ao hồ và cơ sở sản xuất. Khu vực tái thiết quy mô khoảng 206ha, phần còn lại 241ha sẽ được cải tạo, chỉnh trang đồng bộ. Điểm tích cực là tất cả hộ dân thuộc diện ảnh hưởng sẽ được bố trí tái định cư ngay trên địa bàn phường, gắn với tổ chức lại mạng lưới giao thông, bổ sung cây xanh, công viên và phát triển mô hình đô thị nén, đô thị 15 phút kết nối đường sắt đô thị. Vấn đề là người dân chưa biết căn nhà, mảnh đất của mình có nằm trong phạm vi ảnh hưởng hay không, sẽ được bồi thường thế nào và cuộc sống sau tái định cư ra sao.
Thư Lâm – Đông Anh: siêu dự án đa mục tiêu và bước xoay quy hoạch về phía Bắc
Ở phía Bắc, Hà Nội vừa giao 273,3 ha đất (đợt 2) tại xã Thư Lâm và Đông Anh cho CTCP Tập đoàn Tương Lai Sông Hồng để thực hiện khu đô thị đa mục tiêu. Khu đất được xác định trên bản đồ quy hoạch chi tiết 1/500 do Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội lập, với cấu trúc khá rõ: 38,4 ha đất nhà ở thương mại (cao tầng và thấp tầng) và 34 ha nhà ở tái định cư, trong đó hơn 8 ha cao tầng và 26 ha thấp tầng. Toàn dự án có quy mô dân số khoảng 99.470 người, bố trí hơn 40 ha đất dịch vụ công cộng và hơn 282 ha đất đơn vị ở, với khu chung cư cao tối đa 40 tầng. Đây là bước xoay quy hoạch Hà Nội về phía Bắc, đặt cạnh KCN Đông Anh, vành đai 3, đường Kinh Nỗ, khu đô thị Liên Hà và cụm công nghiệp Liên Hà. Dù chưa thấy rõ tiếng nói cộng đồng, cấu trúc dự án cho thấy tầm nhìn hình thành một cực đô thị mới vừa ở, vừa dịch vụ, vừa sản xuất.
Tiếng nói cộng đồng: không chỉ là bồi thường đất, mà là bảo vệ đời sống và ký ức đô thị
Ở Vĩnh Hưng, sự hoài nghi và kỳ vọng của người dân hiện rõ hơn bất cứ bản vẽ quy hoạch nào. Cư dân ủng hộ chủ trương chỉnh trang, mở rộng giao thông, đầu tư hạ tầng, nhưng yêu cầu quá trình triển khai phải tính toán kỹ hiện trạng dân cư và quyền lợi của các hộ bị ảnh hưởng. Nhiều người đề xuất giữ lại tối đa khu dân cư hiện hữu, tận dụng quỹ đất trống, hoang hóa, ô nhiễm hay thuộc quy hoạch treo cho các công trình mới. Họ nhắc đến những khu dân cư đã sống qua nhiều thế hệ và kỳ vọng phương án "chỉnh trang tại chỗ" để hạn chế xáo trộn đời sống. Cùng lúc, sự đa dạng nguồn gốc đất, gồm cả đất nông nghiệp chuyển đổi thành nhà ở từ nhiều năm trước, khiến yêu cầu rà soát bồi thường, hỗ trợ phải minh bạch, phù hợp điều kiện từng hộ. Đáng lo hơn, khi thông tin chưa rõ ràng, các dịch vụ kiểm tra quy hoạch thu phí vài trăm nghìn đồng mỗi căn bắt đầu xuất hiện, buộc người dân phải tự bảo vệ mình bằng cách ưu tiên dữ liệu từ cơ quan chức năng.
Cơ hội cho phát triển đô thị bền vững: Hà Nội cần chứng minh mình không bỏ quên người ở lại
Hai đại dự án tại Vĩnh Hưng và Thư Lâm – Đông Anh, với vốn đầu tư hàng chục nghìn tỷ đồng và quy mô dân số tương đương cả một quận mới, thể hiện quyết tâm hiện đại hóa không gian đô thị, mở rộng cực phát triển phía Đông và phía Bắc. Đây là cơ hội hiếm có để chỉnh sửa những khu dân cư tự phát, hạ tầng nhỏ hẹp, ngập úng, thiếu không gian công cộng và chưa khai thác hết lợi thế vị trí gần sông Hồng, gần trung tâm. Nhưng phát triển đô thị bền vững sẽ không đến nếu người dân chỉ được coi là đối tượng bồi thường, mà không là chủ thể tham gia thiết kế tương lai nơi mình sống. Hà Nội cần biến các khái niệm đô thị nén, đô thị 15 phút hay khu đô thị đa mục tiêu thành trải nghiệm sống tốt hơn cho cư dân, không phải là những khẩu hiệu quy hoạch. Câu trả lời nằm ở sự minh bạch thông tin, chất lượng chính sách tái định cư, cách tích hợp khu mới với khu cũ, và dám tôn trọng ký ức đô thị đã hình thành qua nhiều thế hệ.
