Quy hoạch sông Hồng: Trục cảnh quan mới và tham vọng đô thị hóa khổng lồ
Quy hoạch sông Hồng là đồ án điều chỉnh tổng thể phân khu đô thị ven hai bờ sông Hồng, quy mô nghiên cứu khoảng 11.418 ha trên chiều dài 40 km từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với mục tiêu tái cấu trúc không gian đô thị trung tâm, hình thành trục đại lộ cảnh quan, bổ sung các khu đô thị ven sông và đón dân số mới dự báo 800.000-1.200.000 người. Điểm xuất phát của lần điều chỉnh này không chỉ là nhu cầu phát triển đô thị Hà Nội mà còn là quyết tâm hiện thực hóa Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, gắn với trục không gian xanh, văn hóa sáng tạo, tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội và biểu tượng đô thị mới cho Thủ đô. Nói cách khác, sông Hồng đang được nhìn như “trục sống” của thành phố, thay vì chỉ là đường thủy và vùng bãi. Đây là tầm nhìn táo bạo, nhưng bất kỳ tầm nhìn lớn nào cũng mang theo rủi ro nếu tiếng nói của cộng đồng địa phương bị coi nhẹ. Theo báo cáo quy hoạch, hiện khu vực nghiên cứu có 3.626 ha mặt nước (30%), khoảng 5.741 ha đất nông nghiệp (50%) và 1.102 ha đất ở với khoảng 279.525 cư dân. Một trục cảnh quan mới sẽ không xuất hiện trên nền đất trống; nó sẽ đè lên đời sống của hàng trăm nghìn người đang sinh sống, sản xuất nông nghiệp và gắn bó với làng xóm ven sông.
Quy mô 11.418 ha và 1,2 triệu dân: Hà Nội đang thiết kế một “thành phố trong thành phố”
Nhìn vào các con số, có thể thấy quy hoạch sông Hồng không phải một dự án chỉnh trang nhỏ lẻ mà là nỗ lực thiết kế lại cả một “thành phố trong lòng thành phố”. Phạm vi nghiên cứu trải dài 40 km theo hướng Tây Bắc – Đông Nam, đi giữa đô thị trung tâm, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, thuộc địa giới 9 xã và 7 phường ven sông. Diện tích khoảng 11.418 ha được chia thành ba phân đoạn không gian để xử lý những đặc thù khác nhau của từng đoạn sông. Phân đoạn 1 (Hồng Hà – Thăng Long) rộng khoảng 3.400 ha, dân số khoảng 160.000 người, tập trung vào tái thiết đô thị, cải tạo làng xóm truyền thống, phát triển công viên sinh thái và không gian thể dục thể thao. Phân đoạn 2 (Thăng Long – Thanh Trì) khoảng 4.500 ha với 541.000 dân, được định hướng là “phòng khách đô thị” – nơi đặt các trung tâm tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo và công trình điểm nhấn liên kết Hồ Tây – Cổ Loa. Phân đoạn 3 (Thanh Trì – Mễ Sở) khoảng 3.400 ha, dân số 499.000, phát triển các cụm công viên, khu đô thị định cư, khu dịch vụ – thương mại và không gian nông nghiệp sinh thái. Cùng với đó, định hướng tầng cao phổ biến từ 30-45 tầng và một tháp Kỷ nguyên cao 109 tầng làm biểu tượng đô thị cho thấy tham vọng xây dựng một dải đô thị siêu cao tầng ven sông. Đây là lựa chọn đầy tranh luận: một bên là hình ảnh hiện đại, dày đặc, một bên là câu hỏi về khả năng chịu tải hạ tầng, an toàn lũ lụt và bản sắc của hệ thống làng cổ cùng 123 di tích, 14 địa điểm cách mạng hiện hữu trong khu vực. Nếu không được xử lý tinh tế, “phòng khách đô thị” rất dễ biến thành không gian xa lạ với chính cư dân sống ở đó.
Lấy ý kiến cộng đồng: 20 ngày cho một quyết định ảnh hưởng nhiều thế hệ
Điểm đáng chú ý của lần điều chỉnh quy hoạch sông Hồng là việc thành phố tổ chức lấy ý kiến cộng đồng một cách tương đối bài bản. Theo kế hoạch, phương án điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 sẽ được lấy ý kiến cộng đồng từ ngày 7/9 đến 27/9, bằng cả hình thức trực tuyến và trực tiếp. Thời gian lấy ý kiến là 20 ngày kể từ ngày công khai nội dung – một khung thời gian khá ngắn nếu so với quy mô và độ phức tạp của đồ án. Trong giai đoạn lập quy hoạch, Ban Quản lý đồ án tổ chức lấy ý kiến tại 16 phường, xã nằm trong ranh giới quy hoạch gồm Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Thượng, Hồng Hà, Bồ Đề, Long Biên, Lĩnh Nam, Ô Diên, Mê Linh, Thiên Lộc, Vĩnh Thanh, Đông Anh, Bát Tràng, Thanh Trì, Nam Phù và Hồng Vân. Đồng thời, 8 phường, xã thuộc vùng ảnh hưởng là Tây Hồ, Hoàn Kiếm, Cửa Nam, Hai Bà Trưng, Vĩnh Tuy, Vĩnh Hưng, Yên Sở và Yên Lãng cũng được lấy ý kiến. Hồ sơ quy hoạch kèm phiếu góp ý được niêm yết tại trụ sở UBND phường, xã, các điểm sinh hoạt cộng đồng và đăng tải trên cổng thông tin của thành phố, Sở Xây dựng, Viện Quy hoạch; người dân toàn thành phố có thể gửi ý kiến qua phiếu điện tử. Thành ủy Hà Nội khẳng định, việc lấy ý kiến người dân nhằm phát huy quyền làm chủ, nâng cao chất lượng quy hoạch, tạo đồng thuận xã hội và bảo đảm công khai, minh bạch. Đây là cam kết cần thiết, nhưng câu hỏi đặt ra là: 20 ngày công khai tài liệu kỹ thuật dày đặc liệu có đủ để người dân nắm bắt, thảo luận, và phản biện một đồ án sẽ định hình không gian sống của họ trong hàng chục năm tới?
Tác động đến đời sống người dân: giữa an toàn lũ lụt và nguy cơ bị gạt khỏi bờ sông
Bên dưới các sơ đồ quy hoạch và ngôn ngữ kỹ thuật là một thực tế rất cụ thể: hàng trăm nghìn người dân ven sông sẽ phải điều chỉnh, thậm chí thay đổi toàn bộ cách sống của mình. Đồ án xác định rõ những khu dân cư, làng xóm phải di dời để bảo đảm an toàn phòng chống lũ và phục vụ trục cảnh quan sông Hồng. Theo báo cáo, khu vực ven sông hiện gồm các dải đất bãi trống, các cụm dân cư hiện hữu và vùng bãi phù sa người dân đang dùng để sản xuất, canh tác. Việc chuyển đổi những vùng này thành khu đô thị ven sông, công viên, đại lộ cảnh quan là một bước nhảy lớn, không thể xem như “chuyển đổi đất đai” thuần túy. Các nghiên cứu thủy lực, mô hình lũ và đánh giá an toàn được viện chuyên ngành thực hiện, làm cơ sở cho đề xuất khoảng 3.900 ha đất xây dựng, tôn bờ. Trên giấy tờ, việc ưu tiên di dời các khu không bảo đảm an toàn lũ, nằm trong phạm vi trục chính hoặc nút giao thông lớn là hợp lý. Về bồi thường, báo cáo nêu những người đủ điều kiện với đất ở, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp sẽ được hỗ trợ bằng tiền gấp đôi mức quy định hiện hành. Đây là một câu nói dễ được trích dẫn: “Người dân đủ điều kiện được bồi thường bằng tiền ở mức gấp 2 lần khung giá hiện hành”. Nhưng kể cả với mức bồi thường cao hơn, việc rời khỏi mảnh đất cha ông, làng xóm truyền thống, hệ thống di tích dày đặc là cú sốc văn hóa không thể đo bằng tiền. Câu hỏi mà quy hoạch sông Hồng phải trả lời, không chỉ bằng lời hứa, là: những khu đô thị mới và trục đại lộ ven sông có thực sự trở thành không gian sống tốt hơn cho chính cộng đồng bị di dời, hay sẽ thành dải nhà cao tầng nhìn ra sông dành cho một nhóm cư dân mới?
Kết luận: Muốn sông Hồng là “trục sống” thì phải nghe tiếng nói của người đang sống ở đó
Trong bức tranh phát triển đô thị Hà Nội, quy hoạch sông Hồng là mảnh ghép đầy tham vọng: một trục đại lộ cảnh quan xuyên 40 km, một dải khu đô thị ven sông có thể đón tới 1,2 triệu dân, một “phòng khách đô thị” kết nối Hồ Tây – Cổ Loa và hệ thống công viên, không gian sinh thái trải dài hai bờ. Từ góc độ chiến lược, khó ai phủ nhận đây là cơ hội vàng để Hà Nội giải bài toán thiếu không gian xanh, thiếu mặt bằng hạ tầng và cần một biểu tượng mới bên cạnh khu phố cổ, hồ Hoàn Kiếm. Tuy nhiên, quy hoạch không chỉ là bản đồ và các chỉ tiêu m²/người. Đó là lời hứa về tương lai cho những người đang sống ở Thượng Cát, Đông Ngạc, Bát Tràng, Lĩnh Nam, Long Biên và hàng loạt phường, xã khác nằm trong ranh giới và vùng ảnh hưởng. Lấy ý kiến cộng đồng trong 20 ngày, tổ chức vài hội nghị trực tuyến vào các ngày 11, 17, 25/9 để tổng hợp và trả lời ý kiến mới chỉ là điểm khởi đầu của quá trình đối thoại, chứ không phải dấu gạch đầu dòng để hoàn thành thủ tục. Nếu Hà Nội thực sự muốn sông Hồng trở thành “trục sống”, thành không gian chung thay vì mặt tiền xa xỉ, thì tiếng nói của chính những cộng đồng ven sông phải được đặt ở trung tâm, không chỉ trong giai đoạn góp ý mà trong suốt quá trình phê duyệt, triển khai, bồi thường và tái định cư. Một quy hoạch sông Hồng tốt không phải quy hoạch ít tranh cãi, mà là quy hoạch chấp nhận tranh luận để đi đến lựa chọn được đa số người dân cảm thấy là công bằng và đáng sống.
