Ca Huế và bước ngoặt mang tên UNESCO
Ca Huế là loại hình âm nhạc thính phòng truyền thống hình thành từ khoảng thế kỷ XVII, bắt nguồn từ âm nhạc cung đình rồi lan tỏa vào đời sống dân gian, kết tinh trong khoảng 60 tác phẩm thanh nhạc và khí nhạc, trở thành một di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu gắn với bản sắc xứ Huế và bản đồ âm nhạc Việt Nam. Ngày 16.10, UBND TP Huế ban hành Kế hoạch số 571/KH-UBND về việc xây dựng hồ sơ khoa học di sản Ca Huế để đệ trình UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc Huế dành gần 9,9 tỷ đồng cho bộ hồ sơ này không chỉ là một động thái hành chính, mà là tuyên bố rõ ràng: Ca Huế phải bước ra khỏi phạm vi địa phương để trở thành di sản Huế mang tầm nhân loại, được bảo vệ bằng những chuẩn mực quốc tế về bảo tồn âm nhạc truyền thống.
9,9 tỷ đồng cho hồ sơ khoa học: chi phí hay đầu tư dài hạn?
Theo kế hoạch, kinh phí xây dựng hồ sơ Ca Huế dự kiến gần 9,9 tỷ đồng, triển khai từ quý IV/2026 đến hết năm 2027. Con số này dễ khiến dư luận đặt câu hỏi: có cần thiết không cho một loại hình đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2015? Câu trả lời, nếu nhìn từ góc độ bảo tồn âm nhạc truyền thống, là đây là khoản đầu tư dài hạn hơn là chi phí ngắn hạn. Hồ sơ Ca Huế UNESCO đòi hỏi hệ thống tư liệu chuẩn quốc tế: khảo sát, điền dã, kiểm kê di sản, ghi âm, ghi hình, xây dựng phim giới thiệu, phim tư liệu khoa học, bộ ảnh kỹ thuật số và tư liệu âm thanh – video thể hiện sự đồng thuận cộng đồng. Nếu làm hời hợt, Huế không chỉ đánh mất cơ hội ghi danh UNESCO, mà còn tự làm yếu đi vị thế di sản Huế trong cạnh tranh du lịch văn hóa khu vực.
Hồ sơ Ca Huế: không chỉ là giấy tờ, mà là bản đồ sống của di sản
Kế hoạch xây dựng hồ sơ khoa học Ca Huế đặt trọng tâm vào việc làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, xã hội và những đặc trưng của di sản. Điều này cho thấy Huế không muốn gửi lên UNESCO một tập hồ sơ khô cứng, mà là một bản đồ sống của di sản: từ lịch sử hình thành, không gian diễn xướng, nghệ nhân, nghệ sĩ, người thực hành, bài bản, nhạc cụ đến tài liệu, hiện vật. Thành phố sẽ tổ chức khảo sát, điền dã, tọa đàm với cộng đồng, hội thảo khoa học trong nước và quốc tế để tham vấn chuyên gia, nghệ nhân và người dân về cách bảo vệ, trao truyền Ca Huế. Quan trọng hơn, hồ sơ phải tuân thủ Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, nghĩa là di sản không bị “đóng khung” trong bảo tàng, mà được nhìn như thực hành sống, gắn với cộng đồng nắm giữ.
Cộng đồng Huế: từ khán giả đến chủ thể bảo vệ di sản
Một điểm đáng chú ý là hồ sơ Ca Huế UNESCO đặt cộng đồng lên vị trí trung tâm: phải thu thập ý kiến, cam kết và sự đồng thuận của cộng đồng nắm giữ, thực hành di sản. Đây là bước chuyển quan trọng, bởi lâu nay Ca Huế thường được nhìn qua lăng kính “sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc”, phục vụ du khách trên sông Hương hay tại các không gian thính phòng. Nếu cộng đồng chỉ là khán giả, di sản sẽ bị thương mại hóa và mòn đi. Khi cộng đồng trở thành chủ thể, họ có tiếng nói trong cách biểu diễn, cách truyền dạy, cách quảng bá. Kế hoạch cũng nhấn mạnh mục tiêu nâng cao nhận thức, trách nhiệm và sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ, thực hành, trao truyền di sản, đồng thời tăng cường quảng bá Ca Huế trong nước và quốc tế. Đây là điều kiện tiên quyết để Ca Huế không chỉ được ghi danh UNESCO, mà còn sống khỏe trong đời sống đương đại.
Từ Huế đến thế giới: cơ hội và thách thức cho Ca Huế
Theo kế hoạch, từ quý I đến quý IV/2027, Huế sẽ hoàn thiện lý lịch khoa học bằng tiếng Việt và tiếng Anh, cùng phim giới thiệu di sản khoảng 10 phút, phim tư liệu khoa học dài 30–60 phút và hệ thống tư liệu số để trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tiến tới quy trình ghi danh UNESCO. Nếu thành công, Ca Huế UNESCO sẽ giúp di sản Huế có thêm một “thương hiệu” toàn cầu, hỗ trợ du lịch và khẳng định vị thế âm nhạc truyền thống Việt Nam. Nhưng ghi danh UNESCO không phải đích đến cuối cùng. Thách thức lớn hơn là giữ cho Ca Huế không bị đóng băng trong những bản diễn “chuẩn UNESCO”, mà vẫn cho phép sáng tạo, thích ứng với đời sống mới. Huế đang đứng trước cơ hội hiếm có: biến bộ hồ sơ gần 9,9 tỷ đồng thành nền tảng cho một chiến lược bảo tồn âm nhạc truyền thống dài hạn, nơi di sản được tôn trọng, cộng đồng được trao quyền và du khách được trải nghiệm một Huế sống động, không chỉ hoài niệm.
