Đích đến không thể chỉ là năng suất
Giống lúa thế hệ mới là giống kết hợp năng suất, chất lượng gạo, khả năng kháng sâu bệnh và sức chống chịu trước các điều kiện khí hậu bất lợi, phù hợp với từng vùng sinh thái và nhu cầu thị trường. Đó là thước đo thực chất cho mục tiêu đưa giống lúa ĐBSCL lên trình độ Nhật Bản, Hàn Quốc. Chiều 1/11 tại Cần Thơ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đến thăm, làm việc với Viện Lúa ĐBSCL và yêu cầu sớm thúc đẩy dự án Trung tâm xuất sắc về chọn tạo giống lúa. Viện đã có 18 giống được công nhận lưu hành và 29 giống được cấp bằng bảo hộ trong giai đoạn 2021–2025. Thành quả ấy là nền tảng đáng kể, nhưng không bảo đảm vị thế tương lai: điều kiện sinh thái và thị trường đổi nhanh, trong khi chu kỳ chọn giống truyền thống có thể kéo dài 8–15 năm. Vì vậy, mục tiêu không nên là tuyên bố tham vọng, mà là xây năng lực nghiên cứu đủ sức biến tham vọng thành giống được nông dân và thị trường đón nhận.
Hướng thứ nhất: nắm công nghệ lõi để rút ngắn đường đến giống tốt
Muốn tạo giống lúa mới có sức cạnh tranh, Viện Lúa ĐBSCL cần vượt khỏi cách chọn lọc chủ yếu dựa trên đánh giá đặc tính ngoài đồng và chỉ thị phân tử. Công nghệ chọn giống nhờ chỉ thị phân tử có thể sàng lọc sớm cây mang gen mong muốn; chọn lọc toàn hệ gen kết hợp dữ liệu kiểu gen, kiểu hình để dự đoán giá trị di truyền; còn chọn tạo nhanh giúp tăng số thế hệ được đánh giá trong năm. Viện kỳ vọng đầu tư hạ tầng chọn lọc hệ gen và chọn tạo nhanh sẽ rút ngắn 30–40% thời gian tạo giống. Đây là hướng đi đúng, nhưng công nghệ không tự tạo ra đột phá nếu thiếu dữ liệu nguồn gen, thiết bị và đội ngũ chuyên gia. Những hạn chế về nghiên cứu cơ bản, dữ liệu lớn, tin sinh học và sở hữu trí tuệ đang làm giảm khả năng tự chủ. Phó Thủ tướng yêu cầu khẩn trương thẩm định báo cáo khả thi, trình Thủ tướng phê duyệt để hỗ trợ triển khai Trung tâm xuất sắc; bước tiếp theo phải là đầu tư đồng bộ, chứ không chỉ dựng thêm cơ sở nghiên cứu.
Hướng thứ hai: giống tốt phải đi cùng canh tác giảm phát thải
Nghiên cứu giống cần đặt năng suất bên cạnh chất lượng, khả năng kháng sâu bệnh và thích ứng với mặn, hạn, ngập, nóng, phèn. Một giống chống chịu tốt không chỉ bảo vệ mùa vụ trước thời tiết bất lợi; nó còn có thể giảm nhu cầu thuốc bảo vệ thực vật và giúp quản lý phân bón sát nhu cầu hơn. Đó là lý do lúa thích ứng khí hậu phải được xem như nền tảng của sản xuất phát thải thấp, thay vì một tiêu chí phụ trong hồ sơ giống. Hướng nghiên cứu này chỉ phát huy khi được nối với quy trình canh tác hiện đại. Mô hình máy cấy tích hợp bón phân giúp tiết kiệm 40–100 kg giống và 20–30 kg đạm mỗi héc-ta; ứng dụng máy bay không người lái giảm gần 30% chi phí vật tư và gần 10% chi phí lao động. Những con số ấy cho thấy đổi mới kỹ thuật có tác động trực tiếp đến nông hộ. Nhưng để mở rộng hiệu quả, quy trình phải phù hợp từng tiểu vùng sinh thái và được chuyển giao đến người trồng, không chỉ dừng ở mô hình trình diễn.
Hướng thứ ba: chế biến sâu để giá trị không dừng ở hạt gạo
Nâng cấp giống và canh tác sẽ chưa đủ nếu chuỗi lúa gạo vẫn chủ yếu bán nguyên liệu. Nhiệm vụ chế biến sâu được đặt ra nhằm nâng giá trị hạt gạo, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và hình thành chuỗi khép kín từ giống, canh tác đến chế biến, thị trường. Đây là hướng cần thiết để kết quả nghiên cứu tạo thêm giá trị cho nông dân và doanh nghiệp, thay vì chỉ làm tăng sản lượng. Theo định hướng đến năm 2030, Viện tập trung vào giống chất lượng cao, lúa thích ứng khí hậu, gạo thơm và đặc sản phục vụ thị trường trong nước lẫn xuất khẩu; đồng thời phát triển mô hình lúa luân canh với cây trồng, thủy sản. Ba hướng nghiên cứu và ứng dụng vì thế phải đi cùng nhau: công nghệ lõi tạo giống phù hợp, canh tác giảm phát thải giúp sản xuất bền vững, còn chế biến sâu mở rộng giá trị đầu ra. Mục tiêu ngang tầm Nhật Bản, Hàn Quốc chỉ đáng tin khi được đo bằng năng lực tự chủ công nghệ, hiệu quả ngoài đồng và giá trị thực nhận trong toàn chuỗi.
