Khi đồng hồ sinh học đi cùng trầm cảm
Trầm cảm nhịp sinh học là tên gọi các nhà nghiên cứu đề xuất cho một phân nhóm trầm cảm có những biểu hiện gắn với nhịp ngủ – thức và đồng hồ sinh học của cơ thể, chứ chưa phải một chẩn đoán chính thức. Trong nghiên cứu mới công bố trên một tạp chí tâm thần học, giáo sư Ian B. Hickie thuộc Đại học Sydney và cộng sự đưa ra giả thuyết này dựa trên những đặc điểm có thể giúp nhận diện một nhóm người bệnh riêng. Trầm cảm lâm sàng vốn đã được biết là có liên hệ với rối loạn giấc ngủ và nhịp sinh học – chu kỳ 24 giờ điều phối lúc cơ thể thức và ngủ. Điều đáng chú ý ở nghiên cứu này không phải là chứng minh giờ đi ngủ muộn gây trầm cảm, mà là đề xuất rằng sự lệch nhịp có thể là một phần trong bức tranh bệnh ở một số người. Đây là hướng nghiên cứu đáng quan tâm, nhưng chưa đủ để biến thói quen ngủ thành phép thử chẩn đoán.

Ngủ muộn, thức dậy mệt và ngủ nhiều hơn
Các dấu hiệu được nhóm nghiên cứu nêu gồm thức dậy mệt mỏi hoặc muộn, tự nhận là “cú đêm”, ngủ muộn hơn đáng kể vào ngày nghỉ so với ngày làm việc, và ngủ nhiều hơn khi cảm giác trầm cảm trở nên nặng nhất. Một số người còn có thay đổi theo mùa về thời lượng ngủ, tâm trạng, hoạt động xã hội, cân nặng, cảm giác thèm ăn hoặc năng lượng. Nói cách khác, ngủ nhiều trầm cảm không đồng nghĩa cứ ngủ lâu là mắc bệnh; điều đáng lưu ý là sự thay đổi đi cùng tâm trạng suy sụp và những ảnh hưởng kéo dài đến sinh hoạt. Tương tự, khó thức dậy có thể do nhiều nguyên nhân như lịch làm việc, thiếu ngủ hoặc bệnh lý khác. Các dấu hiệu này chỉ có ý nghĩa khi được xem trong toàn cảnh sức khỏe và tâm trạng, thay vì tách riêng một biểu hiện rồi tự kết luận.
Nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu của hơn 11.000 người Australia đã được chẩn đoán trầm cảm; hơn 2.600 người đáp ứng các tiêu chí đề xuất. Từ đó, nhóm ước tính phân nhóm này có thể liên quan đến khoảng một phần tư số người mắc rối loạn trầm cảm chủ yếu. Quy mô dữ liệu khiến giả thuyết đáng được theo dõi, nhưng các con số không có nghĩa một phần tư người ngủ muộn mắc trầm cảm.

Dấu hiệu không thay thế chẩn đoán
Theo tiêu chí nghiên cứu, một người cần có ít nhất ba trong sáu biểu hiện được liệt kê mới được xếp vào nhóm đề xuất. Tuy nhiên, đây là cách phân loại phục vụ nghiên cứu, không phải bộ tiêu chuẩn chẩn đoán được công nhận. Nhóm có các biểu hiện này được ghi nhận có xu hướng khởi phát trầm cảm sớm hơn, dễ tăng cân trong các đợt bệnh và có thể gặp triệu chứng nghiêm trọng hơn; những liên hệ ấy không thể dự báo chắc chắn điều gì sẽ xảy ra với từng cá nhân. Một số đặc điểm cũng giao thoa với trầm cảm không điển hình, nhưng hai nhóm không hoàn toàn trùng nhau. Vì vậy, việc tự đối chiếu danh sách trên mạng không thể thay cho đánh giá chuyên môn. Nếu tâm trạng sa sút, thay đổi giấc ngủ hoặc khó duy trì sinh hoạt kéo dài, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần để được đánh giá đầy đủ.
Nghiên cứu còn ghi nhận người thuộc nhóm đề xuất tự báo cáo đáp ứng kém hơn và gặp nhiều tác dụng phụ hơn với một số thuốc chống trầm cảm. Kết quả này không phải lý do để tự ngừng thuốc, đổi liều hay tránh điều trị; mọi thay đổi cần được bàn với người kê đơn. Các nhà nghiên cứu cũng nêu khả năng những biện pháp điều chỉnh đồng hồ sinh học, như liệu pháp ánh sáng hoặc melatonin, có thể hữu ích hơn với một số người. Nhưng giả thuyết điều trị vẫn cần được kiểm chứng: nghiên cứu chưa xác lập chẩn đoán mới và chưa chứng minh nhóm này sẽ đáp ứng với một phương pháp cụ thể.

Ý nghĩa thực tế: theo dõi, không tự gắn nhãn
Thông điệp hữu ích nhất lúc này là để ý mối liên hệ giữa tâm trạng và lịch ngủ, chứ không cố tự chẩn đoán bằng giờ đi ngủ. Ghi lại khi nào bạn ngủ, lúc nào thức dậy, mức độ mệt mỏi và thay đổi tâm trạng có thể giúp cuộc trao đổi với chuyên gia cụ thể hơn. Nếu tình trạng kéo dài, làm suy giảm công việc, học tập hoặc quan hệ, đừng xem đó chỉ là thói quen sinh hoạt cần sửa bằng ý chí. Đồng hồ sinh học có thể góp phần giải thích một số biểu hiện, nhưng không phải lời giải duy nhất. Nghiên cứu tiếp theo cần xác định liệu điều chỉnh nhịp ngủ – thức có thật sự cải thiện kết quả điều trị cho nhóm này hay không. Cho đến khi có bằng chứng đó, hãy coi “trầm cảm nhịp sinh học” là một giả thuyết nghiên cứu có ích để đặt câu hỏi tốt hơn với chuyên gia, không phải nhãn bệnh để tự áp lên bản thân.







