FDI chất lượng cao: từ khái niệm đến sự dịch chuyển chiến lược
FDI chất lượng cao là dòng vốn đầu tư nước ngoài ưu tiên công nghệ hiện đại, đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực, tăng liên kết với doanh nghiệp nội địa và tạo giá trị gia tăng bền vững cho nền kinh tế tiếp nhận. Khác với mô hình dựa trên lao động giá rẻ và ưu đãi thuế, FDI chất lượng cao đòi hỏi thể chế ổn định, hạ tầng đồng bộ, nhân lực trình độ cao và năng lực hấp thụ của khu vực doanh nghiệp trong nước. Vì vậy, nó không chỉ là chuyện nhiều hay ít vốn, mà là cách dòng vốn đó được cắm rễ, lan tỏa tri thức và nâng tầm nội lực.
Tọa đàm “Nghị quyết 10: Phát triển hệ sinh thái FDI chất lượng cao” do Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức chiều 7/8 đã cho thấy rõ bước ngoặt này, khi các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu tăng liên kết, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam. Sau hơn 40 năm thu hút đầu tư nước ngoài, Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra 6 chuyển đổi lớn về tư duy phát triển, trong đó chuyển từ “thu hút đầu tư nước ngoài” sang “phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài”, coi khu vực FDI là bộ phận hữu cơ của nền kinh tế quốc dân. Đây là thông điệp mạnh: Việt Nam không còn muốn làm “công xưởng giá rẻ” mà hướng tới một nền kinh tế có giá trị gia tăng cao.
Nghị quyết 10: Từ đếm dự án sang đo chất lượng và tác động bền vững
Điểm đáng nói nhất của Nghị quyết 10 Việt Nam là sự từ bỏ tư duy chạy theo quy mô vốn để chuyển sang coi trọng chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng của FDI. Thành công không còn được đo chủ yếu bằng số dự án hay tổng vốn đăng ký, mà bằng câu hỏi: dòng vốn đó lan tỏa gì sang khu vực doanh nghiệp trong nước, chuyển giao công nghệ ra sao, đóng góp thế nào cho tăng năng suất và đổi mới mô hình tăng trưởng.
Các đại biểu tại tọa đàm nhấn mạnh rằng thước đo quan trọng hơn của Nghị quyết 10 là mức độ lan tỏa công nghệ, tri thức, năng lực quản trị và số doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Thành công của Nghị quyết 10 sẽ không chỉ được đo bằng số dự án hay tổng vốn đầu tư thu hút được”. Đồng thời, cơ chế ưu đãi cũng chuyển từ dựa trên ngành, địa bàn sang ưu đãi theo kết quả đầu ra, mức độ lan tỏa và khả năng chuyển giao công nghệ, tránh tình trạng hai nền kinh tế tách biệt trong một quốc gia. Đây là bước cắt đứt cuộc “cạnh tranh xuống đáy” giữa các địa phương và buộc nhà đầu tư phải chứng minh giá trị dài hạn.
Xây hệ sinh thái FDI: từ ưu đãi truyền thống sang nâng cấp năng lực hấp thụ
Nghị quyết 10 yêu cầu chuyển từ thu hút từng dự án riêng lẻ sang phát triển hệ sinh thái FDI gắn kết với các dòng vốn quốc tế, đồng thời từ “quản lý đầu tư” sang “kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh”. Điều này có nghĩa là chính sách không dừng ở giấy phép và ưu đãi, mà tập trung chuẩn bị hạ tầng, nguồn nhân lực và thể chế để nâng cao năng lực hấp thụ dòng vốn FDI chất lượng cao. Theo một chuyên gia Quốc hội, “dòng vốn FDI tốt sẽ không tự động lan tỏa nếu như chúng ta thiếu đi năng lực hấp thụ”.
Trên thực tế, mô hình thu hút đầu tư nước ngoài để thúc đẩy xuất khẩu đã bộc lộ giới hạn, nên giai đoạn tiếp theo phải vừa thu hút, vừa tạo và giữ lại giá trị lớn hơn từ dòng vốn này. So với ưu đãi truyền thống, FDI chất lượng cao ưu tiên thể chế ổn định, năng lực đối tác địa phương, cũng như hạ tầng và nhân lực sẵn sàng. Nghị quyết 10 hướng tới thu hút các tập đoàn đa quốc gia hàng đầu thành lập trung tâm R&D, đưa khoảng 10.000 doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Bộ Tài chính đang phối hợp các cơ quan nghiên cứu thể chế hóa định hướng này vào Luật Đầu tư và các luật liên quan, dự kiến trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 10 tới. Nếu khâu thể chế bị chậm, hệ sinh thái FDI chất lượng cao sẽ vẫn chỉ là mục tiêu trên giấy.
Góc nhìn nhà đầu tư Nhật và yêu cầu hiện thực hóa cải cách
Các doanh nghiệp nước ngoài, đặc biệt là nhà đầu tư Nhật Bản, đánh giá cao Nghị quyết 10 khi nó khẳng định Việt Nam chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng, nhấn mạnh công nghệ cao, R&D, phát triển nhân lực và chuyển giao công nghệ. Theo một đại diện Nhật, Nghị quyết gửi đi thông điệp rõ ràng rằng Việt Nam không còn là điểm đến cho lắp ráp đơn giản dựa trên lao động giá rẻ, mà định vị là trung tâm đầu tư có giá trị gia tăng cao và dựa trên công nghệ.
Tuy vậy, nhà đầu tư Nhật không ra quyết định chỉ dựa trên định hướng, mà so sánh cả hạ tầng, tính bền vững của khung pháp lý, tính minh bạch thủ tục, nguồn nhân lực chất lượng cao và ưu đãi thuế với các quốc gia khác. Họ kỳ vọng định hướng chiến lược trong Nghị quyết 10 sẽ được cụ thể hóa bằng quy định, chính sách và biện pháp thiết thực, được thực hiện ổn định, nhất quán, từ đó tạo môi trường kinh doanh dễ dự đoán hơn. Quan điểm thẳng thắn là: nếu cải cách chỉ dừng trên văn bản, Việt Nam khó bứt lên trong cuộc cạnh tranh thu hút FDI chất lượng cao; ngược lại, nếu triển khai toàn diện và bền vững, đây có thể là điểm khởi đầu của một làn sóng đầu tư mới.
FDI chất lượng cao và mục tiêu đưa doanh nghiệp Việt lên chuỗi giá trị toàn cầu
Cốt lõi của chuyển dịch chiến lược không phải để có những “ốc đảo FDI” hiện đại, mà để dòng vốn mới kéo doanh nghiệp trong nước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Nghị quyết 10 đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt 45–50% và có trên 10.000 doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu không nâng cấp doanh nghiệp trong nước, các mục tiêu này sẽ khó thành hiện thực, dù vốn đăng ký FDI có tăng thêm bao nhiêu.
Theo một lãnh đạo ngân hàng quốc tế, dòng vốn FDI chất lượng cao hơn tiếp tục chảy vào Việt Nam sẽ giúp nâng cao năng lực nội địa, đẩy nhanh quá trình hội nhập của các nhà cung ứng trong nước và bồi đắp kỹ năng kỹ thuật trình độ cao. Thông điệp xuyên suốt từ tọa đàm là thành công của Nghị quyết 10 được đo bằng số doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, chứ không chỉ bằng số lượng hay tổng vốn FDI. Mục tiêu dài hạn còn là hình thành những chuỗi giá trị toàn cầu do chính doanh nghiệp Việt nắm vai trò dẫn dắt. Kết luận rõ ràng: nếu Việt Nam thực sự ưu tiên FDI chất lượng cao, trọng tâm chính sách phải chuyển mạnh sang nâng cấp nội lực doanh nghiệp, thay vì tiếp tục cuộc đua ưu đãi ngắn hạn.
