An toàn số phải bắt đầu từ năng lực tự bảo vệ
An toàn trên mạng là khả năng nhận biết rủi ro, lựa chọn cách ứng xử có trách nhiệm và tìm người hỗ trợ khi gặp tình huống bất thường trong môi trường số. Vì vậy, trẻ không thể chỉ được dặn dò tránh xa nguy hiểm; các em cần được thực hành cách xử lý trước khi rủi ro xuất hiện.
Sáng 26/10, chiến dịch “Không Một Mình 2026” đến Trường Tiểu học, Trung học Cơ sở và Trung học Phổ thông Nam Sài Gòn, kết nối trực tuyến với hơn 3.000 điểm trường trên toàn thành phố; chương trình do Công an Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với ngành giáo dục tổ chức. Tại Hải Phòng, hoạt động của chiến dịch cũng thu hút học sinh ở Trường THCS Chu Văn An và Trường THPT Ngô Quyền. Những chương trình như vậy đáng chú ý không chỉ vì quy mô, mà vì chúng đưa kỹ năng số cho trẻ ra khỏi lời cảnh báo chung chung.
Trẻ ngày càng dùng mạng xã hội thường xuyên và lâu hơn, trong khi lừa đảo, xâm phạm dữ liệu và các nguy cơ khác ngày càng tinh vi, khó kiểm soát, nhất là khi trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh. Trong bối cảnh đó, bảo vệ trẻ phải đồng nghĩa với giúp các em biết tự đánh giá tình huống và lên tiếng, chứ không chỉ hạn chế quyền truy cập.
Nhận diện đám đông ảo, đừng vội tin điều được chia sẻ nhiều
Các hoạt động trải nghiệm có thể biến nguyên tắc an toàn thành kỹ năng dùng được trong đời sống. Tại một diễn đàn về an toàn số học đường, học sinh tương tác với những tình huống quen thuộc trên mạng, qua trò chơi tìm hiểu hành vi nên làm, điều cần tránh, cách nhận diện lừa đảo và ứng xử có trách nhiệm. Chương trình quy tụ khoảng 300 đại biểu, trong đó có đại diện gần 50 trường học tại Hà Nội; 15 học sinh là Đại sứ An toàn số học đường cùng lan tỏa thông điệp sử dụng mạng an toàn.
Trải nghiệm cần đi cùng tư duy phản biện. Khi gặp một nội dung lan truyền rộng, trẻ nên hỏi ai đăng, lập luận có hợp lý không và người đăng muốn mình tin điều gì. Nhiều bình luận giống nhau không đồng nghĩa với nhiều người độc lập cùng ủng hộ; đồng thời, cũng không thể kết luận có chiến dịch thao túng chỉ từ sự giống nhau ấy. Muốn xác định phối hợp có tổ chức cần dữ liệu kỹ thuật và phân tích dấu hiệu giữa các tài khoản.
Đây là kỹ năng ứng phó với hiệu ứng đám đông trên mạng xã hội: chậm lại trước khi chia sẻ, tìm nguồn đáng tin và tránh để lượt thích hay bình luận thay mình phán đoán. Trẻ cũng cần biết tìm cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy ngoài đời thực để trao đổi khi thấy nội dung khiến mình lo lắng hoặc bị thúc ép.
Chơi game an toàn là biết dừng đúng lúc
Game trực tuyến có thể là hình thức giải trí lành mạnh, nhưng mất kiểm soát thời gian có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, việc học và các mối quan hệ. Tại chương trình ở Trường Nam Sài Gòn, học sinh được hướng dẫn chơi có trách nhiệm, nhận diện nguy cơ và làm chủ bản thân. Câu chuyện của khách mời Phúc Sino — từng thức đến 2–3 giờ sáng để chơi, rồi nhận ra mình bỏ quên sức khỏe và các mối quan hệ — cho thấy vấn đề không nằm ở bản thân trò chơi, mà ở cách mỗi người sử dụng nó.
Chơi game an toàn vì thế không chỉ là tránh lừa đảo. Trẻ cần kiểm soát thời gian, không chia sẻ thông tin cá nhân, cảnh giác với người lạ, ứng xử văn minh và tìm sự giúp đỡ khi gặp điều bất thường. Người lớn nên trao đổi với trẻ về cách nhận biết dấu hiệu dụ dỗ hoặc yêu cầu đáng ngờ trong game, thay vì chỉ tắt thiết bị hay cấm đoán mà không giải thích.
Làm chủ bản thân cũng có nghĩa nhận ra lúc chơi đang lấn át giấc ngủ, học tập hoặc quan hệ ngoài đời. Khi trẻ được khuyến khích tự nhìn lại thói quen và chủ động điều chỉnh, quy tắc an toàn trở thành năng lực lâu dài, không phải mệnh lệnh chỉ có tác dụng khi cha mẹ đứng cạnh.
Gia đình và nhà trường phải cùng biến lời nhắc thành thói quen
Không một buổi tập huấn nào có thể thay cho sự đồng hành hằng ngày. Nhà trường có thể đưa tình huống số vào sinh hoạt lớp, hỏi đáp và hoạt động trải nghiệm; gia đình cần tạo không khí để trẻ dám kể khi gặp rắc rối. Một diễn đàn tại Hà Nội nhấn mạnh rằng bảo vệ trẻ không dừng ở cảnh báo nguy cơ: các em cần biết xử lý tình huống bất thường và tìm người đáng tin cậy giúp đỡ.
Gia đình là điểm tựa đầu tiên, nhưng đồng hành không có nghĩa là giám sát bằng nỗi sợ. Cha mẹ nên thống nhất thời gian sử dụng, dạy nguyên tắc dùng internet, lắng nghe và quan tâm để trẻ sẵn sàng lên tiếng khi gặp nội dung đáng ngờ. Nhà trường cần tạo môi trường để học sinh chia sẻ, tìm hỗ trợ và học cách hướng dẫn lẫn nhau.
Các hoạt động hưởng ứng về an toàn học đường dự kiến tiếp tục trong năm học 2026–2027, nhằm giúp học sinh rèn kỹ năng tự bảo vệ và biết tìm trợ giúp khi gặp tình huống không an toàn trên mạng. Điều cần theo dõi không chỉ là số buổi tổ chức, mà là liệu trẻ có biết kiểm chứng thông tin, bình tĩnh trước đám đông và chủ động nhờ người lớn hỗ trợ hay không. Đó mới là thước đo cho một môi trường số an toàn hơn.
