Kỹ năng an toàn trẻ em: từ “môn phụ” thành nền tảng sống còn
Kỹ năng an toàn trẻ em là tập hợp các kiến thức, thói quen và phản xạ giúp trẻ nhận biết nguy cơ, phòng tránh rủi ro và tự bảo vệ bản thân trước những tình huống có thể gây hại từ môi trường học đường, gia đình cho tới không gian mạng và các sự cố khẩn cấp như cháy nổ, tai nạn. Khi ma túy, thuốc lá điện tử, bạo lực học đường và nguy cơ cháy nổ xuất hiện ngày càng gần trẻ, coi đây là “môn phụ” là một sai lầm của người lớn. Ở bậc trung học, học sinh đang phát triển nhanh về thể chất, tâm sinh lý và hình thành nhân cách, trong khi thanh thiếu niên là nhóm dễ bị lôi kéo vào các trào lưu thiếu lành mạnh, lừa đảo trên môi trường số, thậm chí bị kích động tham gia hành vi vi phạm pháp luật. Nếu phụ huynh không chủ động đồng hành, khoảng trống kỹ năng an toàn sẽ biến thành khe nứt đầu tiên dẫn trẻ tới các nguy cơ.
“Safe School” và truyền thông pháp luật: lá chắn đầu tiên trước ma túy, thuốc lá điện tử và bạo lực
Điểm sáng của giáo dục phòng chống ma túy và phòng chống bạo lực học đường hiện nay là những chương trình kỹ năng quy mô lớn ngay trong trường. Tại một trường THCS ở Huế, gần 1.500 học sinh tham gia chương trình kỹ năng sống với chủ đề “Safe School”, được trang bị kiến thức nhận biết, phòng ngừa và ứng phó rủi ro liên quan đến ma túy và bạo lực thông qua chuyên đề “Nói không với ma túy – Chung tay xây dựng trường học an toàn”. Cách tiếp cận là tương tác trực tiếp, thảo luận tình huống và luyện cách từ chối cám dỗ, đồng thời học kỹ năng tự bảo vệ trước nguy cơ lạm dụng chất kích thích. Ở Hà Nội, một trường THPT tổ chức chương trình truyền thông về phòng chống tệ nạn xã hội và bạo lực học đường ngay đầu năm học. Báo cáo viên từ lực lượng an ninh nhấn mạnh việc hiểu rõ ranh giới giữa hành vi hợp pháp và vi phạm pháp luật để học sinh tự điều chỉnh hành vi, tránh vướng nguy cơ pháp lý. Đây không chỉ là giờ ngoại khóa đẹp trong báo cáo thành tích; nó là lớp “lá chắn pháp lý” mà nếu thiếu, trẻ sẽ bước ra đời với sự ngây thơ nguy hiểm.
Một câu nói đáng để phụ huynh ghi nhớ là: “Việc nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật giúp các em nhận thức rõ về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của công dân”. Không hiểu luật, trẻ dễ bị lợi dụng, đặc biệt trong các vụ vận chuyển ma túy với lời mời gọi và số tiền tưởng như hấp dẫn. Khi các chuyên đề còn hướng dẫn trẻ nhận diện thuốc lá điện tử, các chiêu dụ dỗ trên mạng và hành vi bắt nạt, xâm hại danh dự người khác, phụ huynh cần xem đây là phần mở rộng của giáo dục đạo đức chứ không phải hoạt động phong trào.
Giáo dục phòng chống ma túy: không chỉ nói về tác hại, mà dạy trẻ “từ chối như thế nào”
Nhiều phụ huynh chia sẻ rằng họ “dạy con tránh ma túy rồi”, nhưng thực tế lời khuyên chung chung không thắng nổi các tình huống dụ dỗ rất cụ thể tại trường, ngoài phố và trên mạng. Trong phần giáo dục phòng chống ma túy của chương trình “Safe School”, học sinh được học về tác hại của ma túy với sức khỏe, việc học và cuộc sống; học cách nhận diện tình huống rủi ro, cách từ chối cám dỗ, và xây dựng kỹ năng tự bảo vệ. Một báo cáo viên đã dùng các câu chuyện, ví dụ minh họa về khái niệm, tác hại, cách nhận diện và phòng tránh ma túy, trong đó có thuốc lá điện tử đang len vào môi trường học đường. Pháp luật cũng được trình bày rõ ràng với các quy định cấm sản xuất, vận chuyển, tàng trữ, mua bán, sử dụng chất ma túy cùng các khung hình phạt. Đây là lớp học mà phụ huynh không thể thay thế bằng vài câu răn đe ở nhà: nó dạy trẻ khả năng phản biện trước lời “rủ rê cho vui”, giúp các em hiểu rằng đôi khi “một lần cho biết” chính là bước trượt dẫn tới vòng lao lý.
An toàn PCCC trường học: luyện thoát nạn cháy cho trẻ ngay từ tiểu học tới mầm non
Nếu ma túy và bạo lực học đường là các nguy cơ ngấm ngầm, thì cháy nổ là rủi ro ít thấy nhưng có sức tàn phá tức thời. Trường học là nơi tập trung đông người, trẻ nhỏ thường hoảng loạn khi có cháy, nên an toàn PCCC trường học không thể chỉ dừng ở biển báo và bình chữa cháy treo tường. Tại một trường tiểu học ở Hà Nội với gần 2.000 học sinh, các em được học chuyên đề kỹ năng PCCC, trả lời về nguyên nhân cháy, nguồn nhiệt và nguồn lửa trong gia đình, đồng thời thực hành kỹ năng thoát nạn như khom người, bịt mũi, ra khỏi đám cháy một cách tuần tự, không mất bình tĩnh. Khói khí độc được nhấn mạnh là yếu tố nguy hiểm nhất khi cháy; trẻ được hướng dẫn di chuyển thấp người, dùng khăn ẩm che kín đường thở để thoát khỏi vùng cháy và tìm sự trợ giúp từ lực lượng chuyên nghiệp. Đây là những bài thực hành mà nếu không được lặp lại nhiều lần, cả trẻ lẫn người lớn sẽ dễ rơi vào trạng thái “đứng hình” khi sự cố xảy ra.
Từ lớp Lá đến gia đình: dạy kỹ năng thoát nạn cháy cho trẻ càng sớm càng tốt
Điểm đáng chú ý là kỹ năng thoát nạn cháy cho trẻ không còn chỉ dành cho học sinh lớn. Ở một trường mầm non, Công an xã phối hợp tổ chức “Tiết học cho em” với chủ đề “Em học kỹ năng” cho 25 trẻ lớp Lá và 2 giáo viên, nội dung được thiết kế ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp tâm sinh lý trẻ hiếu động và tò mò nhưng chưa nhận biết được nguy hiểm. Trẻ được nhìn hình ảnh trực quan, học cách nhận diện các đồ vật và khu vực nguy hiểm như ổ cắm, dây điện, bếp gas, bật lửa, nước sôi, vật sắc nhọn, ao hồ, lu, khạp chứa nước, từ đó biết tránh xa, không nghịch lửa, không chạm tay vào ổ điện, không leo trèo lan can và báo cho người lớn khi thấy điều bất thường. Quan trọng hơn, các em được luyện các bước thoát nạn khi cháy: hô to “Cháy! Cháy!” để báo động, bình tĩnh nghe cô giáo, dùng khăn ướt che mũi miệng, cúi thấp người hoặc bò sát sàn để tránh hít khói độc, không trốn dưới bàn, giường, tủ, nhà vệ sinh và không quay lại lấy đồ chơi. Khi quần áo bén lửa, trẻ được dạy quy tắc “Dừng lại – Nằm xuống – Lăn tròn”, dùng hai tay che mặt để dập lửa. Thông qua các tiết học này, trẻ hình thành ý thức tự bảo vệ và phản xạ đúng khi gặp nguy hiểm – hành trang an toàn để đến trường và đi bất cứ đâu, còn giáo viên thì có thêm kiến thức để nhắc nhở, rèn kỹ năng an toàn hằng ngày.
