Bắt nạt không chỉ là những cú đánh
Bắt nạt học đường là hành vi gây tổn thương lặp lại trong quan hệ giữa học sinh, bằng bạo lực thể chất, lời nói, sự cô lập hoặc cách gây áp lực trực tiếp và gián tiếp, kể cả qua mạng. Đây không phải chuyện “trẻ con tự giải quyết”, bởi tổn thương có thể khiến nạn nhân sợ đến trường, thu mình và muốn bỏ học.
Tại hội thảo về sức khỏe tâm thần phụ nữ và trẻ em chiều 30/10, PGS.TS Nguyễn Thị Hằng Phương cho biết bắt nạt có thể diễn ra theo kiểu “lạnh”, như lườm nguýt, hoặc “nóng”, bằng bạo lực; có thể trực tiếp hay thông qua người khác. Bạo lực tinh thần thường hiện diện trong những việc dễ bị xem nhẹ: đặt biệt danh xấu, trêu chọc bằng tên cha mẹ, lấy đồ vật trẻ yêu thích.
Mâu thuẫn bạn bè, lời xúc phạm, cô lập và xung đột trên mạng có thể là điểm khởi đầu; nếu bị bỏ qua, bất đồng nhỏ có thể tích tụ thành tình huống nghiêm trọng. Vì vậy, người lớn không nên chờ đến khi có thương tích mới xem một sự việc là bắt nạt.
Những thay đổi âm thầm trong tâm lý học sinh
Ảnh hưởng của bắt nạt không dừng ở nỗi buồn nhất thời. Học sinh có thể mệt mỏi, lo lắng, giảm giao tiếp và nảy sinh ý muốn bỏ học; một số em mất ngủ, đau dạ dày, suy sụp hoặc đảo lộn giờ giấc nhưng vẫn im lặng vì sợ không ai tin. Khi trẻ liên tục tìm cách né buổi học, đó không nên bị gạt đi như lười biếng hay chống đối.
Giáo viên và nhân viên tư vấn được khuyến nghị lưu ý các dấu hiệu như trẻ thu mình, lo âu, học tập sa sút, căng thẳng trong quan hệ bạn bè hoặc có biểu hiện bị cô lập. Ở nhà, cha mẹ nên để ý thay đổi cảm xúc, giấc ngủ, sức khỏe và việc chuẩn bị đến trường. Một dấu hiệu riêng lẻ không chứng minh trẻ bị bắt nạt, nhưng nhiều thay đổi kéo dài là lý do để hỏi han bình tĩnh.
Quy mô vấn đề cũng đáng được nhìn nhận nghiêm túc: kết quả PISA 2025 được OECD công bố ngày 8/9 cho biết gần 20% học sinh cấp hai nói bị bắt nạt vài lần mỗi tháng; khảo sát thực hiện với hơn 7.350 học sinh tại 194 trường trung học cơ sở trên cả nước. Con số ấy nhắc người lớn rằng đây không phải trường hợp cá biệt.
Lắng nghe trước khi tìm cách giải quyết
Khi trẻ lên tiếng, phản ứng đầu tiên của người lớn có thể quyết định em có tiếp tục chia sẻ hay không. Hãy tin lời trẻ, lắng nghe mà không trách móc, hỏi cụ thể điều gì đã xảy ra và em đang cảm thấy thế nào. Tránh ép trẻ đối chất với bạn bắt nạt hoặc hứa giữ kín mọi chuyện nếu điều đó cản trở việc bảo đảm an toàn.
Chuyên gia Nguyễn Thị Hằng Phương nhấn mạnh gia đình cần là nơi nương tựa cho cả trẻ bị bắt nạt lẫn trẻ có hành vi bắt nạt; với nạn nhân, người thân nên tin lời các em để tìm cách giải quyết phù hợp. Điều này không có nghĩa là kết luận vội về mọi chi tiết, mà là cho trẻ thấy mình được coi trọng và sẽ không phải đối mặt một mình.
Một số học sinh ngại tìm đến tư vấn vì sợ bị nhìn nhận tiêu cực hoặc lo thông tin cá nhân bị lộ. Do đó, nhà trường cần có kênh tiếp nhận phản ánh bảo mật và cho học sinh thấy thông tin được xử lý nghiêm túc. Sự hiện diện của phòng tư vấn chưa đủ; trẻ phải cảm thấy an toàn khi bước vào.
Gia đình và nhà trường phải cùng hành động
Gia đình không thể một mình kiểm soát mọi việc xảy ra trong lớp hay trên mạng, còn nhà trường khó hỗ trợ đầy đủ nếu không biết những thay đổi trẻ thể hiện ở nhà. Phụ huynh và giáo viên nên trao đổi dựa trên quan sát cụ thể, thống nhất cách bảo vệ trẻ, theo dõi tình hình và cập nhật cho nhau. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan chức năng là điều kiện quan trọng để phòng ngừa bạo lực sớm.
Trong trường học, xử lý hành vi vi phạm cần đi cùng việc tìm hiểu nguyên nhân, giáo dục trách nhiệm và hỗ trợ học sinh thay đổi; chỉ trừng phạt mà bỏ qua khó khăn có thể khiến nguy cơ tiếp diễn. Việc phòng ngừa cũng cần tính đến bắt nạt trên mạng, nơi lời xúc phạm, hình ảnh bị phát tán hay lời kêu gọi tẩy chay có thể kéo dài tổn thương ngoài giờ học.
Giáo dục tâm lý và pháp luật nên được duy trì thường xuyên, không chỉ xuất hiện sau một vụ việc. Học sinh cần được hướng dẫn nhận diện cảm xúc, giải quyết bất đồng bằng đối thoại và tìm người hỗ trợ khi cần. Kết luận quan trọng nhất là trẻ không cần thêm áp lực phải tự chịu đựng: người lớn phải nhận ra tín hiệu, lắng nghe và phối hợp để đưa các em trở lại một môi trường học an toàn.
