Muốn điều tiết dòng xe, trước hết phải biết xe đi đâu
Ma trận O-D là bảng ước lượng số chuyến đi giữa các vùng xuất phát và vùng đích trong những khoảng thời gian nhất định, giúp nhà quản lý nhìn dòng xe vượt ra ngoài từng camera hay nút giao riêng lẻ. Đây là nền tảng hữu ích cho tổ chức giao thông, nhưng không phải phép đo toàn diện nếu dữ liệu đầu vào còn những khoảng trống. Viettel ITS phát triển cách xây dựng ma trận này từ dữ liệu camera: chia đô thị thành các vùng, đối chiếu thời điểm và vị trí phương tiện xuất hiện, rồi ước lượng các đoạn hành trình không được quan sát. Cách làm có ý nghĩa trong bối cảnh giao thông đô thị Việt Nam có lượng xe máy lớn, hành trình linh hoạt và nhiều ngõ nhỏ. Một camera cho biết có bao nhiêu xe đi qua; O-D hướng tới câu hỏi quan trọng hơn: chúng đến từ đâu và đang đi về đâu. Tuy vậy, camera không phủ kín mạng đường nên dấu vết không thể tự động ghép thành hành trình chắc chắn.
Khi dữ liệu đủ để ước lượng, các chuyến đi được tổng hợp theo vùng xuất phát, vùng đích và khung thời gian để hình thành ma trận O-D. Từ đó, cơ quan quản lý có thể xác định khu vực cần ưu tiên và cân nhắc phân luồng theo nhu cầu thực tế, thay vì chỉ phản ứng với điểm ùn tắc đang hiện ra. Kinh nghiệm Stockholm cho thấy mô hình nhu cầu kết hợp lựa chọn tuyến đường hỗ trợ dự báo và thử nghiệm thu phí ùn tắc, qua đó giảm 20% lượng xe vào khu trung tâm trong giai đoạn thử nghiệm. Con số này không phải cam kết rằng cùng một biện pháp sẽ có kết quả tương tự ở mọi thành phố; giá trị cốt lõi là dùng dữ liệu để dự báo hệ quả trước khi quyết định.
Tổ chức lại đường sá có thể đem lại lợi ích trước khi xây mới
Dữ liệu tốt không tự làm đường thông thoáng. Cần một bước tiếp theo: điều chỉnh cách các phương tiện dùng hạ tầng hiện có. Đại biểu Nguyễn Văn Cảnh đã gửi Quốc hội đề xuất góp phần giảm ùn tắc, tai nạn và nâng hiệu quả sử dụng hạ tầng giao thông. Lập luận đáng chú ý là thay đổi hành vi cần thời gian, còn xây mới đòi hỏi vốn, đất đai và tiến độ dài; trong khi điều chỉnh biển báo, vạch kẻ, đèn tín hiệu hay làn đường có thể được triển khai nhanh hơn và với chi phí thấp hơn. Một con đường được tổ chức hợp lý có thể tăng lưu lượng và tốc độ lưu thông; ở một số giao lộ, cải thiện phương án vận hành có thể giúp tránh phải đầu tư ngay công trình vượt mức. Các đề xuất gồm nhập làn luân phiên tại điểm thắt cổ chai, tổ chức vòng xuyến xoắn ốc để giảm chuyển làn, hạn chế xung đột tại giao lộ và bổ sung vạch cảnh báo khi xe tải vào cua. Đây không phải mẹo áp dụng đồng loạt, mà là những phương án cần được kiểm chứng theo đặc điểm từng điểm.
Hai hướng tiếp cận bổ trợ cho nhau: O-D cho biết nơi nào có nhu cầu đi lại và dòng xe phân bổ ra sao; tổ chức giao thông biến hiểu biết đó thành cách phân luồng, bố trí làn và điều khiển nút giao. Thiếu dữ liệu, việc điều chỉnh dễ dựa vào cảm tính. Thiếu điều phối, ma trận chỉ dừng ở báo cáo mà không cải thiện trải nghiệm đi lại. Người dân chỉ cảm nhận được giá trị khi thay đổi giúp hành trình bớt chậm, giao cắt an toàn hơn và cách đi qua nút giao trở nên dễ hiểu.
Điều kiện để giải pháp không dừng ở bản đồ và biển báo
Rủi ro đầu tiên là độ đầy đủ và độ tin cậy của dữ liệu. Phương tiện có thể đi qua đường nhỏ không có camera rồi mới xuất hiện ở điểm khác; khoảng cách thời gian và lộ trình khả dĩ giúp nối dấu vết, nhưng kết quả vẫn là ước lượng. Vì vậy, cơ quan quản lý cần đối chiếu mô hình với số liệu quan sát, công khai giới hạn của dữ liệu và tránh xem một ma trận là mô tả tuyệt đối mọi chuyến đi. Rủi ro thứ hai nằm ở cách áp dụng giải pháp. Một phương án nhập làn hay đổi chu kỳ tín hiệu có thể hữu ích tại điểm này nhưng gây dồn xe sang khu vực kế cận nếu không đánh giá toàn mạng lưới. Mỗi vị trí cần được xem xét để phân biệt nguyên nhân do hành vi, hạ tầng hay cách tổ chức, rồi mới chọn biện pháp. Đó là lý do dữ liệu phải phục vụ quyết định tại chỗ, chứ không thay thế khảo sát hiện trường và đánh giá an toàn.
Bước tiếp theo nên là rà soát toàn diện các tuyến hiện có, ưu tiên nơi thường xuyên ùn tắc, giao lộ có tai nạn, điểm nhập hoặc tách làn, khu vực trường học, bệnh viện và nút có lưu lượng lớn. Đề xuất cũng hướng tới việc huy động chuyên gia giao thông trong và ngoài nước cùng sinh viên các trường đại học chuyên ngành để nghiên cứu các điểm nghẽn và vị trí tổ chức chưa hiệu quả. Dự thảo quy chuẩn về báo hiệu đường bộ đang được lấy ý kiến, vì vậy cần tiếp thu góp ý từ tổ chức, hiệp hội, tài xế và các cá nhân quan tâm. Quan điểm cần giữ rõ: ma trận O-D không thể thay thế đầu tư hạ tầng, còn chỉnh vạch sơn không giải quyết mọi nguyên nhân ùn tắc. Nhưng kết hợp dữ liệu có kiểm chứng với tổ chức giao thông phù hợp là bước đi thực tế để dùng đường hiện có hiệu quả hơn, giảm xung đột và quyết định đúng nơi cần cải thiện. Mở rộng đường nên là một lựa chọn sau đánh giá, không phải phản xạ duy nhất.
