Từ quy hoạch mở rộng đến bài toán siêu đô thị
Quy hoạch tổng thể TP.HCM là khung tổ chức không gian, hạ tầng và phân bổ nguồn lực cho thành phố trong giai đoạn 2025-2050, với tầm nhìn 100 năm và định hướng phát triển thành đô thị đa cực, đa trung tâm. Ngày 30/10, HĐND TP.HCM khóa XI thông qua quy hoạch này; đây là quy hoạch tổng thể đầu tiên của thành phố sau sáp nhập, tạo cơ sở cho một không gian phát triển rộng hơn thay vì tiếp tục dồn chức năng vào lõi hiện hữu. Phạm vi lập quy hoạch khoảng 6.772,59 km², gồm 168 đơn vị hành chính: 113 phường, 54 xã và đặc khu Côn Đảo, cùng phần khai thác lấn biển theo yêu cầu phát triển. Việc nghiên cứu còn tính đến liên kết với Tây Ninh, Đồng Nai, Đồng Tháp, Lâm Đồng và không gian biển. Quy mô ấy khiến kết nối liên vùng trở thành điều kiện cốt yếu, không phải phần bổ sung.
Dự báo dân số tăng từ khoảng 18 triệu người năm 2030 lên hơn 27 triệu vào năm 2050, qua các mốc 20,5 triệu năm 2035, 23 triệu năm 2040 và 25 triệu năm 2045. Con số này làm rõ lý do mô hình đa cực là lựa chọn cần thiết: nếu việc làm, dịch vụ và hạ tầng vẫn tập trung ở khu vực trung tâm, áp lực đi lại và quá tải sẽ tăng theo dân số. Thách thức không nằm ở việc vẽ thêm các trung tâm trên bản đồ, mà ở khả năng đưa cơ hội sống và làm việc đến gần nơi cư dân sinh sống.
Năm cực động lực phân vai cho toàn đô thị
Mô hình phát triển gồm 5 cực động lực, 5 trung tâm vệ tinh, 5 hệ liên kết chiến lược và 10 vùng quản trị. Năm cực được phân vai theo thế mạnh: lõi trung tâm đảm nhiệm dịch vụ tài chính quốc tế, quản trị, thương mại, văn hóa và kinh tế sáng tạo; phía Đông tập trung đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, AI, bán dẫn, nghiên cứu và giáo dục đại học. Phía Bắc hướng tới công nghiệp, chế biến chế tạo và logistics; phía Nam kết hợp cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng. Phía Tây ưu tiên đô thị đồng bộ, giáo dục và y tế chuyên sâu.
Cách chia này có sức thuyết phục vì không buộc mọi khu vực cạnh tranh cùng một chức năng. Nhưng “cực động lực” chỉ có ý nghĩa khi người lao động, doanh nghiệp và hàng hóa di chuyển được giữa các cực. Quy hoạch vì thế định hướng mạng lưới đa phương thức, ưu tiên đường sắt đô thị, đường sắt liên vùng và giao thông công cộng khối lượng lớn, đồng thời kết nối cảng biển, sân bay, khu công nghiệp và trung tâm logistics. Nếu các tuyến ấy chậm hình thành, những cực mới có nguy cơ trở thành các điểm phát triển rời rạc thay vì một hệ thống đô thị thống nhất.
Trung tâm vệ tinh phải đem dịch vụ đến gần dân
Năm trung tâm vệ tinh được xác định là Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên. Vai trò của các điểm này không nên dừng ở việc mở rộng địa giới phát triển. Định hướng là tăng việc làm, dịch vụ và hạ tầng tại chỗ, qua đó hạn chế tập trung quá mức vào lõi đô thị. Với cư dân, phép thử cụ thể sẽ là liệu họ có thể tiếp cận việc làm, trường học, chăm sóc sức khỏe và giao thông thuận tiện hơn mà không phải di chuyển xa vào trung tâm hay không.
Mười vùng quản trị phát triển cũng được thiết kế để điều phối liên ngành, liên địa bàn, không phải cấp hành chính mới hay tầng nấc trung gian. Cách tổ chức này có thể giúp phối hợp hạ tầng và dịch vụ qua ranh giới địa phương, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc xác định rõ đầu mối và trách nhiệm. Song song với xây dựng, quy hoạch đặt yêu cầu bảo vệ hành lang xanh, sông nước, rừng ngập mặn Cần Giờ và không gian biển đảo để tăng khả năng trữ nước, kiểm soát ngập và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là phần thiết yếu của chất lượng sống, không phải hạng mục có thể để lại sau cùng.
Tầm nhìn dài hạn cần được chứng minh bằng từng giai đoạn
Quy hoạch hướng tới một đô thị toàn cầu, thông minh và hiện đại, đồng thời chuyển động lực tăng trưởng từ vốn, đất đai và lao động sang năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và dịch vụ giá trị cao. Đó là lựa chọn hợp lý trước quy mô dân số dự báo, nhưng mục tiêu dài hạn chỉ đáng tin khi chuyển thành ưu tiên đầu tư và trách nhiệm thực hiện cụ thể. Quy hoạch được phân kỳ thành ba giai đoạn: 2026-2030, 2031-2040 và 2041-2050. UBND thành phố có trách nhiệm hoàn thiện hồ sơ, tổ chức phê duyệt, công bố và cung cấp thông tin quy hoạch; các nhiệm vụ ưu tiên, công trình hạ tầng then chốt, nguồn lực và trách nhiệm từng cơ quan cần được xác định rõ.
Điểm đáng theo dõi không chỉ là TP.HCM có trở thành siêu đô thị 2050 hay không, mà là các cực và trung tâm vệ tinh có tạo ra một thành phố dễ sống hơn trong những năm trước mắt. Quy hoạch đã đưa ra cấu trúc cần thiết để phân tán cơ hội và kết nối không gian sau sáp nhập. Kết quả sẽ phụ thuộc vào giao thông liên vùng, dịch vụ tại chỗ, phối hợp quản trị và khả năng bảo vệ môi trường. Nếu những phần việc ấy đi cùng nhau, mô hình đa cực có thể giúp tăng trưởng lan tỏa; nếu không, bản đồ mới sẽ khó làm giảm áp lực cũ.
