Bay máy bay đi học: Khi chỗ ở trở thành bài toán lớn hơn khoảng cách
Bay máy bay đi học là chiến lược sinh viên chấp nhận di chuyển đường dài bằng đường hàng không mỗi tuần thay vì thuê nhà gần trường, nhằm tối ưu hóa chi phí sinh viên trong bối cảnh chi phí thuê nhà cao và ngân sách eo hẹp, qua đó sinh viên tiết kiệm tiền nhưng phải đánh đổi bằng thời gian, kỷ luật và sức bền thể chất lẫn tinh thần. Ý tưởng bay máy bay đi học nghe như chuyện đùa, nhưng lại đang được một số sinh viên ở Bắc Mỹ áp dụng nghiêm túc. Không phải họ yêu bầu trời đến mức muốn lên máy bay mọi tuần, mà vì chi phí thuê nhà cao đã đẩy họ vào một bài toán kinh tế lạnh lùng: ở xa, bay đến lớp và quay về trong ngày rẻ hơn ở lại cạnh trường. Lựa chọn này đặt ra câu hỏi khó chịu cho các thành phố giáo dục đắt đỏ: khi sinh viên phải “ở tạm trên bầu trời”, hệ thống đang có vấn đề gì.
Tim Chen: coi chuyến bay như xe buýt để né tiền thuê nhà tại Vancouver
Tim Chen, sinh viên năm cuối ngành kinh tế tại Đại học British Columbia, là ví dụ điển hình cho xu hướng bay máy bay đi học. Nhà anh ở Calgary, trường nằm tại Vancouver cách khoảng 700 km, nhưng Chen không còn thuê nhà gần trường nữa. Sau kỳ nghỉ hè, giá thuê nhà tăng mạnh vượt quá khả năng chi trả, khiến anh quyết định chuyển về sống với bố mẹ và tính lại toàn bộ bài toán chi phí. Thay vì gồng mình trả tiền thuê một căn hộ một phòng ngủ ở Vancouver trong khi chỉ có hai buổi học trực tiếp mỗi tuần, Chen chọn bay khứ hồi vào đúng ngày có lớp và trở về trong ngày. Trong một tháng, anh thực hiện 7 chuyến bay khứ hồi và gọi cách di chuyển này là "siêu di chuyển" – chấp nhận hành trình dài để bảo toàn tài chính và cuộc sống ổn định ở Calgary.
Điểm quan trọng ở lựa chọn của Chen là anh đối xử với việc bay như đi xe buýt hằng ngày: chuyến bay thẳng giữa Calgary và Vancouver mất khoảng 1 giờ 40 phút. Anh đến lớp, ngồi đủ ba tiếng học, rồi quay ra sân bay để trở về nhà. Về mặt tâm lý, cách nhìn này giúp anh biến một quyết định tưởng như cực đoan thành thói quen có thể duy trì. Về mặt kinh tế, dù vẫn phải chi đáng kể cho vé máy bay mỗi tháng, con số đó vẫn thấp hơn nhiều so với tiền thuê nhà mà anh từng phải trả trước đây. Câu chuyện của Chen cho thấy một điều gai góc: khi chỗ ở quanh trường leo thang, sinh viên tiết kiệm tiền bằng cách tách rời hoàn toàn ý niệm “học đâu ở đó”, biến trường thành điểm đến thay vì nơi sinh hoạt.
Bill Zhou: lịch bay 3h sáng, 9h tối và cái giá của kỷ luật thép
Nếu Tim Chen là bản demo của ý tưởng bay máy bay đi học, thì kỹ sư vận tải Bill Zhou ở Los Angeles lại là phiên bản cực hạn. Được nhận vào chương trình Thạc sĩ kỹ thuật tại UC Berkeley nhưng đối mặt với chi phí thuê nhà cao, Zhou chọn giải pháp tưởng như điên rồ: bay máy bay đi học vào thứ Hai, thứ Tư và thứ Sáu hàng tuần. Một ngày đi học điển hình bắt đầu lúc 3h40 sáng, lái xe khoảng 30 phút ra sân bay, bay đến San Francisco lúc 6h, ăn sáng, làm bài tập và trả lời email trong phòng chờ, rồi đi tàu và xe buýt để kịp vào lớp lúc 10h. Đến 17h, anh rời trường, quay lại sân bay, bay về LA và thường về đến nhà khoảng 21h30. Nhìn dưới góc độ tối ưu hóa chi phí sinh viên, Zhou chấp nhận biến cả ngày thành chuỗi di chuyển chỉ để tránh chi tiền thuê nhà quanh Berkeley.
Lịch trình này không phải không có mặt tối. Zhou thừa nhận anh kiệt sức trong những tháng đầu, phải ngủ bù vào cuối tuần vì tổng thời gian di chuyển một chiều đã là 4–5 tiếng và cộng lại thành 75.955 phút, tương đương 53 ngày. Thế nhưng, anh gần như không bỏ lỡ buổi học nào và chưa từng vắng mặt trong lớp, tốt nghiệp với GPA 3,88/4. Câu nói của Zhou – rằng đây có lẽ là một trong những điều điên rồ nhất anh từng làm, nhưng cảm giác vượt qua thật tuyệt vời – cho thấy cái giá tâm lý phía sau chiến lược tiết kiệm tiền kiểu cực đoan này. Nó không dành cho người thiếu kỷ luật, nhưng lại chứng minh rằng với mục tiêu rõ ràng, sinh viên có thể bẻ cong mọi giới hạn địa lý để không bị nghiền nát bởi chi phí thuê nhà cao.
Sinh viên tiết kiệm tiền hay hệ thống thất bại?
Nhìn Chen và Zhou như những nhân vật thú vị sẽ rất dễ quên mất ý nghĩa xã hội của các câu chuyện này. Khi sinh viên phải bay máy bay đi học nhiều lần trong tuần để tránh thuê nhà, chúng ta đang chứng kiến một cuộc bỏ phiếu bằng đôi chân – hay đúng hơn, bằng vé máy bay – chống lại mặt bằng giá thuê nhà vượt tầm với. Chi phí thuê nhà cao buộc người trẻ phải sáng tạo đến mức bất thường để tối ưu hóa chi phí sinh viên, từ sống trong xe van đến sống ở thành phố khác và bay đến trường. Thay vì coi đó là những màn “siêu di chuyển” đáng ngưỡng mộ, cần đặt câu hỏi: vì sao những người đang học tập, đóng góp tri thức cho xã hội lại phải đánh đổi sức khỏe, thời gian cá nhân và đời sống cộng đồng chỉ để tránh bị thị trường nhà ở bóp nghẹt.
Mặt khác, không thể phủ nhận chiến lược bay máy bay đi học của Chen và Zhou đã vận hành khá trơn tru: họ biết rõ lịch học, đặt trước mọi chuyến bay, tận dụng ưu đãi hãng hàng không và kỷ luật đến mức không vắng buổi học nào. Đó là phiên bản cực đoan của tư duy sinh viên tiết kiệm tiền, sẵn sàng biến di chuyển thành một phần bản sắc cá nhân để bảo vệ tài chính. Nhưng không phải ai cũng có thể hoặc nên làm theo, và chính Zhou cũng không khuyên người khác áp dụng cách của mình. Khả năng tốt nghiệp với điểm số tốt dưới áp lực như vậy là ngoại lệ, không phải chuẩn mực. Khi sự “bình thường mới” của sinh viên là phải tính chuyện bay liên tỉnh ba lần một tuần, đã đến lúc các thành phố và trường đại học phải nhìn vào bài toán chỗ ở như một phần trọng tâm của chính sách giáo dục, thay vì để mỗi cá nhân tự xoay sở trên bầu trời.
