Từ lớp học nhỏ ở Nà Lá đến bài học lớn về bảo tồn âm nhạc Tày
Lớp học hát Then truyền thống và đàn Tính dân tộc ở thôn Nà Lá, xã Minh Ngọc, Tuyên Quang là một lớp học âm nhạc dân gian nơi người dân nhiều thế hệ cùng nhau học, thực hành và chia sẻ những làn điệu Then, tiếng đàn Tính để bảo tồn âm nhạc Tày như một phần sống động của đời sống cộng đồng hiện nay. Chiều 24.8, Chi bộ và Ban Quản lý thôn Nà Lá tổ chức lễ bế giảng lớp học hát Then, đàn Tính, kết thúc một tháng tập luyện sôi nổi với 24 học viên ở đủ lứa tuổi, từ hội viên phụ nữ, người cao tuổi đến trẻ em 7–10 tuổi. Đây không phải hoạt động văn nghệ cho có, mà là tuyên bố rõ ràng rằng di sản văn hóa Tuyên Quang sẽ không bị lãng quên trong quá trình hiện đại hóa. Việc dạy bài bản từ cách cầm đàn, gảy đàn, giữ nhịp đến kỹ thuật hát cho thấy cộng đồng đang nghiêm túc biến tình yêu Then thành năng lực thực hành, chứ không chỉ là ký ức hoài niệm.
Không gian thực hành: khi Then và Tính trở thành sợi dây kết nối cộng đồng
Điểm đáng chú ý của lớp học ở Nà Lá là cấu trúc giao thoa thế hệ: người cao tuổi mang theo ký ức và kinh nghiệm hát Then truyền thống, người trưởng thành tiếp nhận và lan tỏa, còn trẻ em thì được chạm vào di sản từ rất sớm. Trong mô hình đó, văn hóa không bị “nhốt” trong sách vở hay sân khấu lễ hội, mà được thực hành mỗi tuần, ngay tại nhà văn hóa thôn. Hát Then, đàn Tính vì thế không dừng ở vai trò giải trí mà trở thành sợi dây kết nối cộng đồng, giúp người dân nhận diện mình là ai trong bức tranh phát triển rộng lớn hơn. Đây cũng là cách thiết thực để di sản có thêm không gian hiện diện thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong vài chương trình biểu diễn cho khách xem rồi thôi. Câu chuyện Nà Lá cho thấy: nếu muốn bảo tồn âm nhạc Tày, phải đưa Then và Tính trở lại nhịp sinh hoạt bình thường, nơi mỗi tiếng đàn, câu hát gắn với tình làng nghĩa xóm.
Vai trò của người nông dân Lường Văn Đinh: di sản được giữ bằng đôi tay lao động
Giữ Then và Tính không thể chỉ trông vào nghệ nhân được mời về truyền dạy một tháng, mà cần những người ở lại với làng, mùa vụ, ruộng nương. Trường hợp anh Lường Văn Đinh – một nông dân mê tiếng Tính, lời Then – cho thấy lực lượng bản địa đó quan trọng thế nào. Sinh năm 1983, tuổi thơ gắn với sli, lượn, then và tiếng đàn Tính, anh mang tình yêu ấy theo mình trên hành trình bôn ba từ Nam ra Bắc. Năm 2007, anh tìm đến Cao Bằng học Then, đàn Tính với Nghệ sĩ Nhân dân Dương Liễu, rồi trở lại Lâm Đồng đứng lớp hướng dẫn gần 150 học viên. Trở về quê, năm 2025 anh mở 9 lớp, mỗi lớp khoảng 25 học viên, hoàn toàn miễn phí, tự lo địa điểm, sửa đàn, mua thêm đàn cho học viên tập. Một câu nói có thể trích dẫn từ câu chuyện này: "Năm 2025, anh Lường Văn Đinh mở 9 lớp hát Then, đàn Tính miễn phí, mỗi lớp khoảng 25 học viên". Đó là minh chứng rằng bảo tồn âm nhạc Tày đang được gánh trên vai những người nông dân không sợ vất vả, coi việc truyền dạy là trách nhiệm với dân tộc mình.
Khi di sản bước ra khỏi lớp học: Then và Tính sống trong đời sống Tuyên Quang
Điểm chung giữa lớp học ở Nà Lá và các lớp của anh Lường Văn Đinh là họ không muốn Then và Tính chỉ vang lên lúc thi diễn. Học viên được tổ chức đi biểu diễn, giao lưu ở nhiều chương trình, đưa tiếng Then, tiếng Tính từ không gian tập luyện ra sân khấu cộng đồng. Sau lễ bế giảng, Chi bộ và nhân dân thôn Nà Lá vẫn tiếp tục tạo điều kiện để học viên luyện tập, giao lưu và biểu diễn, kỳ vọng nghệ thuật hát Then truyền thống và đàn Tính dân tộc sẽ tiếp tục vang lên trong sinh hoạt thường ngày. Việc tổ chức lớp học thể hiện sự đồng hành của chính quyền xã Minh Ngọc và người dân đối với công tác bảo tồn âm nhạc Tày, coi đó là phần không thể tách rời của di sản văn hóa Tuyên Quang. Chính sự kiên trì duy trì lớp học âm nhạc dân gian, dù miễn phí và vất vả, đang tạo nền tảng để Then và Tính hiện diện sống động, làm giàu đời sống tinh thần và giúp các thế hệ mai sau hiểu, yêu rồi tự nguyện tiếp nối di sản.
Kết luận: giữ Then và Tính bằng cấu trúc lớp học cộng đồng
Nhìn từ Nà Lá và câu chuyện của anh Lường Văn Đinh, có thể thấy một mô hình bảo tồn âm nhạc Tày hiệu quả: lớp học cộng đồng, do chính cộng đồng vận hành. Khi trẻ em 7–10 tuổi được ngồi cạnh người cao tuổi, cùng học từng nhịp đàn, lời Then, di sản không còn là khẩu hiệu mà trở thành kỹ năng, thói quen và ký ức chung. Khi một người nông dân mở tới 9 lớp miễn phí, tổ chức lưu diễn, dù phải tự lo từng cây đàn Tính, di sản không còn là nhiệm vụ trừu tượng mà là công việc cụ thể, gắn với tên người, tên thôn. Trong bối cảnh hiện đại hóa, mô hình lớp học âm nhạc dân gian như vậy giúp di sản văn hóa Tuyên Quang có thêm "bến đỗ" an toàn: được học, được hát, được chơi, được sống. Nếu những cộng đồng khác muốn bảo tồn di sản của mình, họ có thể bắt đầu từ điều tưởng như nhỏ nhất: mở một lớp học, gọi trẻ em tới, và để tiếng đàn, lời ca nối những thế hệ lại với nhau.
