Hát Then truyền thống chỉ sống được khi trở lại đời sống cộng đồng
Hát Then truyền thống và tiếng đàn Tính Tày Nùng là loại hình âm nhạc dân gian gắn với tín ngưỡng, lễ nghi và sinh hoạt thường ngày của người Tày, Nùng, kết hợp thơ ca, kể chuyện, diễn xướng và kỹ thuật đàn hát để chuyển tải thế giới quan, nhân sinh quan của cộng đồng trong không gian văn hóa làng bản miền núi phía Bắc.
Điều quan trọng nhất rút ra từ những câu chuyện ở thôn Nà Lá (Tuyên Quang) và Nà Phặc (Thái Nguyên) là: nếu hát Then truyền thống chỉ xuất hiện trên sân khấu liên hoan hay trong hồ sơ di sản, nó sẽ thành “kỷ niệm trưng bày”; chỉ khi trở lại thành sinh hoạt thường xuyên trong lớp học âm nhạc cộng đồng, di sản mới có sức sống. Tại Nà Lá, Chi bộ và Ban quản lý thôn tổ chức lớp hát Then, đàn Tính với 24 học viên thuộc nhiều độ tuổi, kéo dài một tháng và bế giảng chiều 24.8. Ở Nà Phặc, một nông dân như anh Lường Văn Đinh tự mở 9 lớp miễn phí, mỗi lớp khoảng 25 học viên. Những con số này nói rõ: cộng đồng đang tự mình hành động để bảo tồn âm nhạc dân tộc, không chờ những chương trình “từ trên xuống”.
Nà Lá: lớp học Then – Tính như một “nhà hát nhỏ” của thôn
Lớp học hát Then, đàn Tính ở thôn Nà Lá, xã Minh Ngọc, tỉnh Tuyên Quang được tổ chức như một sinh hoạt văn hóa cộng đồng chứ không phải khóa tập huấn mang tính hình thức. Học viên là hội viên phụ nữ, người cao tuổi, và cả các em nhỏ 7–10 tuổi cùng ngồi chung một chiếu, học chung từng nhịp gảy đàn, từng câu Then. Maestro ở đây là nghệ nhân Nguyễn Văn Hữu, người dạy rất căn cơ: từ cách cầm đàn, gảy đàn, giữ nhịp đến kỹ thuật thể hiện các làn điệu Then.
Đây là mô hình lớp học âm nhạc cộng đồng đúng nghĩa: học để hát trong cuộc sống, không chỉ để thi diễn. Sau một tháng, nhiều học viên đã có thể trình bày trọn vẹn tiết mục, tạo nên những buổi sinh hoạt hát Then truyền thống, đàn Tính Tày Nùng sôi nổi ngay tại sân thôn. Điều đáng nói là có đủ ba thế hệ cùng tham gia: người cao tuổi mang ký ức và kinh nghiệm; người trưởng thành thực hành và lan tỏa; trẻ em được tiếp xúc di sản sớm. Khi mỗi tiếng đàn, câu hát trở thành cầu nối giữa các thế hệ, việc bảo tồn âm nhạc dân tộc không còn là khẩu hiệu mà biến thành thói quen hàng tuần của cư dân Nà Lá.
Lường Văn Đinh: người nông dân biến tiếng tính thành “trường học lưu động”
Nếu Nà Lá cho thấy vai trò của tổ chức thôn, thì câu chuyện ở Nà Phặc chứng minh sức nặng của một cá nhân có đam mê. Lường Văn Đinh – người đàn ông sinh năm 1983, lớn lên giữa các làn điệu sli, lượn, then và tiếng đàn tính ở xã Nà Phặc – là minh chứng rằng nông dân hoàn toàn có thể trở thành “thầy giáo di sản”. Từ ký ức về chiếc đài cũ phát then mỗi tối, anh mang tình yêu đó đi khắp nơi, từ Lâm Đồng đến Cao Bằng để học hỏi, rồi quay lại dạy đồng bào mình.
Câu nói của anh là bản tuyên ngôn cho nhiều người Tày khác: người Tày sống khá đông nhưng nhiều người chẳng biết hát then, chưa từng có cơ hội học đàn tính, nên nếu không dạy thì “tiếc lắm”. Năm 2025, anh mở 9 lớp then – tính, mỗi lớp khoảng 25 học viên và hoàn toàn miễn phí. Anh tự thuê địa điểm, sửa đàn hỏng, mua thêm đàn cho học viên luyện tập. Cùng với việc dạy, anh còn đưa học viên đi biểu diễn, giao lưu, để tiếng then, tiếng tính bước ra khỏi buổi học, hiện diện ở những chương trình văn nghệ địa phương. Đây là mô hình bảo tồn âm nhạc dân tộc “tự thân vận động” đáng để nhiều nơi học theo.
Khi lớp học trở thành chiến lược bảo tồn văn hóa thiểu số Việt Nam
Điểm chung giữa Nà Lá và Nà Phặc là They không chờ “festival” mới hát Then, mà biến những buổi tối bình thường thành lớp học. Việc tổ chức lớp ở Nà Lá cho thấy sự đồng hành của Đảng ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ xã Minh Ngọc và sự hưởng ứng của người dân trong công cuộc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa thiểu số Việt Nam. Ở Nà Phặc, lãnh đạo xóm đánh giá cao đóng góp của Lường Văn Đinh khi anh hướng dẫn bà con, nhất là lớp trẻ, tham gia các chương trình văn nghệ và hiểu hơn nét văn hóa của dân tộc mình.
Âm nhạc không còn là “tiết mục biểu diễn” mà trở thành thói quen cộng đồng, đó mới là bảo tồn bền vững. Nà Lá coi lớp học là không gian thực hành thường xuyên, để di sản không chỉ được giới thiệu trên sân khấu mà sống trong đời sống hàng ngày. Nà Phặc coi ngôi nhà nhỏ với vài cây đàn tính là “trường học”, nơi trẻ em và người trung tuổi hỏi nhau bao giờ mở lớp mới. Những việc ấy góp phần làm giàu đời sống tinh thần, tạo niềm tự hào, và là cách thiết thực nhất để lớp trẻ không xem hát Then truyền thống, đàn Tính Tày Nùng chỉ là thứ thuộc về quá khứ.
