Biến rác thành điện: Lối thoát cho ô nhiễm và thiếu năng lượng
Nhà máy xử lý rác thành điện là cơ sở áp dụng công nghệ đốt rác có kiểm soát để xử lý chất thải rắn, đồng thời thu hồi năng lượng sinh ra dưới dạng điện năng, giảm áp lực chôn lấp, hạn chế ô nhiễm chất thải và góp phần mở rộng nguồn năng lượng tái tạo trong hệ thống điện quốc gia. Trong bối cảnh nhiều địa phương ngộp thở vì bãi rác quá tải, lựa chọn này không còn là thí điểm công nghệ mà đang trở thành chiến lược hạ tầng. Vấn đề không chỉ là “đốt cho hết rác”, mà là xây dựng những nhà máy xử lý rác hiện đại có khả năng tạo giá trị kép: môi trường sạch hơn và thêm một nguồn điện ổn định. Nếu làm tốt, rác từ gánh nặng ngân sách sẽ chuyển thành tài sản năng lượng mang tính dài hạn.
Trà Vinh – Sâm Bua: Nhà máy 975 tỷ và bài học từ một ‘điểm nóng rác’
Khu vực Sâm Bua ở xã Song Lộc, tỉnh Vĩnh Long từng là biểu tượng của ô nhiễm chất thải khi bãi rác 4 ha bị chất đầy, rác tràn ra cả đường vào khu xử lý, trở thành điểm nóng kéo dài nhiều năm. Chính trong bối cảnh đó, Nhà máy xử lý chất thải rắn Trà Vinh được triển khai tại ấp Sâm Bua, với mục tiêu tiếp nhận rác trước ngày 30/10, chạy thử trong tháng 11 và vận hành thương mại từ tháng 12/2026.
Quy mô nhà máy khoảng hơn 10 ha, công suất thiết kế 499 tấn mỗi ngày đêm, được thiết kế theo chuỗi: từ trạm cân, sảnh dỡ, bể chứa, lò đốt, đến xử lý khí thải và thu hồi năng lượng. Câu chuyện ở đây không chỉ là một nhà máy xử lý rác mới; nó là “cuộc giải cứu” một vùng bị ô nhiễm chất thải nghiêm trọng, khi hệ thống lò đốt cũ hư hỏng, phải dừng từ 11/6 và gây ùn ứ rác. Nếu dự án vận hành đúng tiến độ, Sâm Bua có cơ hội rời khỏi danh sách điểm nóng và trở thành nút hạ tầng xử lý rác cho cả thành phố Trà Vinh và các huyện lân cận.
BIWASE: 500 tấn rác mỗi ngày thành 12 MW điện
Nếu Trà Vinh – Sâm Bua là câu chuyện giải cứu một bãi rác, thì nhà máy điện rác BIWASE lại thể hiện bước tiến chiến lược: biến rác thành điện ở quy mô công nghiệp. Giai đoạn đầu của dự án tại Khu liên hợp xử lý chất thải do BIWASE đầu tư có khả năng xử lý khoảng 500 tấn rác mỗi ngày và phát điện 12 MW. Dự kiến nhà máy sẽ vận hành trong tháng 12/2026, sau khi nhà thầu Lilama 18 hoàn thành các hạng mục vào cuối tháng 11.
Không chỉ dừng lại ở việc đốt rác phát điện, dự án hướng tới kinh tế tuần hoàn: lượng tro xỉ sau đốt được khống chế không vượt quá 12% và tiếp tục được tái chế thành vật liệu xây dựng, thay vì chôn lấp. Đây là điểm khác biệt căn bản so với mô hình bãi chôn lấp truyền thống. Quan trọng hơn, BIWASE đang vận hành một nhà máy điện rác 5 MW từ trước, nên lần mở rộng này nâng công suất xử lý lên gấp 2,5 lần, trong bối cảnh Khu liên hợp đang tiếp nhận khoảng 3.000 tấn rác sinh hoạt và công nghiệp mỗi ngày. Nói cách khác, nhà máy mới là “van xả áp” cho cả hệ thống xử lý chất thải hiện có.
Hạ tầng rác – nước – điện: Một chiến lược năng lượng tái tạo quy mô 32 triệu dân
Điểm đáng chú ý là nhà máy điện rác BIWASE không đứng một mình, mà nằm trong mạng lưới hạ tầng thiết yếu do doanh nghiệp này xây dựng. BIWASE hiện đầu tư hoặc tham gia quản lý hơn 17 nhà máy nước tại 6 tỉnh, thành gồm TP. HCM, Đồng Nai, Cần Thơ, Tây Ninh, Vĩnh Long, Quảng Trị, với quy mô dân số phục vụ hơn 32 triệu người. Khi một doanh nghiệp cấp nước cho khoảng một phần ba dân số cả nước chuyển sang đầu tư nhà máy xử lý rác thành điện, đó là tín hiệu cho thấy rác đang được nhìn như tài nguyên hạ tầng, không đơn thuần là thứ cần “thải bỏ”.
Từ góc nhìn chiến lược, việc cùng lúc phát triển nhà máy xử lý rác và nhà máy điện rác tạo ra trục hạ tầng mới: rác – nước – điện. Rác sinh hoạt, vốn gây ô nhiễm chất thải nghiêm trọng tại nhiều địa phương, được đưa vào lò đốt để phát điện, giảm áp lực chôn lấp; phần tro xỉ lại trở thành nguyên liệu xây dựng, tiến sát mô hình kinh tế tuần hoàn. Việt Nam không chỉ xử lý một vấn đề môi trường, mà đang âm thầm bổ sung một lớp năng lượng tái tạo mới, nằm ngay trong các đô thị và khu công nghiệp đông dân.
Cơ hội và rủi ro: Rác chỉ thành tài nguyên khi quản trị đủ nghiêm
Dù triển vọng rõ ràng, nhà máy xử lý rác thành điện không phải là chiếc đũa thần. Câu chuyện Sâm Bua cho thấy chỉ cần hệ thống xử lý khí thải và cửa lò đốt hư hỏng, hoạt động phải dừng, rác lập tức ùn ứ và ô nhiễm quay lại. Điều này nhắc rằng công nghệ hiện đại mà vận hành lỏng lẻo thì rác vẫn là gánh nặng. Ngược lại, nhà máy điện rác BIWASE cho thấy khi có thiết kế kiểm soát tro xỉ, định hướng tái chế, và đầu tư bài bản, rác có thể trở thành nguồn điện ổn định, góp phần giảm nhu cầu chôn lấp và tiến gần mục tiêu kinh tế tuần hoàn.
Kết luận cần rút ra là: Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến ô nhiễm chất thải thành nguồn năng lượng tái tạo, nhưng thành công phụ thuộc vào hai yếu tố: kỷ luật vận hành và tầm nhìn dài hạn. Nếu các dự án như Trà Vinh – Sâm Bua và BIWASE được vận hành minh bạch, an toàn, và gắn với quy hoạch năng lượng, rác sẽ là phần quan trọng của hạ tầng năng lượng sạch. Nếu không, chúng ta chỉ thay một bãi chôn lấp bằng một nhà máy tiềm ẩn rủi ro mới. Rác có trở thành tài nguyên hay không, cuối cùng vẫn nằm ở chất lượng quản trị.
