Từ ‘núi rác’ đến tài nguyên năng lượng: câu chuyện chuyển đổi bắt buộc
Nhà máy xử lý rác thành điện là mô hình nhà máy xử lý chất thải rắn có công nghệ đốt rác thu hồi năng lượng, biến lượng rác sinh hoạt đang gây quá tải cho các bãi chôn lấp thành nguồn điện thương mại, đồng thời giảm đáng kể khối lượng phải chôn lấp, tạo ra vật liệu tái chế và đóng góp vào kinh tế tuần hoàn thông qua việc coi rác là tài nguyên chứ không phải gánh nặng môi trường. Việt Nam đang đứng trước áp lực rác thải tăng nhanh, trong khi các bãi chôn lấp lộ rõ giới hạn cả về diện tích lẫn năng lực vận hành. Bãi rác Sâm Bua ở Vĩnh Long là hình ảnh thu nhỏ của khủng hoảng rác: quá tải, rác tràn ra đường, hệ thống xử lý hư hỏng, phải dừng vận hành để sửa chữa, khiến ô nhiễm leo thang. Trong bối cảnh đó, những dự án nhà máy xử lý rác không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà là hạ tầng bắt buộc nếu Việt Nam muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn chôn – lấp – ô nhiễm. Vấn đề không chỉ là xây thêm nhà máy, mà là cách thiết kế mô hình kinh tế tuần hoàn Việt Nam để mỗi tấn rác đi qua hệ thống sẽ tạo ra giá trị kinh tế thay vì chi phí môi trường.
Trà Vinh – Sâm Bua: nhà máy 975 tỷ đồng và bài học chậm trễ
Nhà máy xử lý chất thải rắn Trà Vinh tại ấp Sâm Bua, nay thuộc xã Song Lộc, Vĩnh Long, là ví dụ điển hình cho cái giá của sự chậm trễ quy hoạch nhà máy xử lý rác. Quy hoạch chi tiết được phê duyệt từ năm 2012, nhưng phải mất cả thập kỷ dự án mới tìm được nhà đầu tư và khởi động lại, với liên danh Công ty TNHH Năng lượng Trí Việt và Công ty TNHH MTV Greenity Hậu Giang ký hợp đồng vào cuối năm 2024. Tổng vốn đầu tư ghi nhận khoảng 975 tỷ đồng, đi kèm với công suất thiết kế 499 tấn/ngày đêm, tiệm cận ngưỡng 500 tấn/ngày. Quy trình công nghệ chuyển từ chôn lấp sang đốt rác thu hồi năng lượng, kiểm soát khí thải và tận dụng tro xỉ. Nếu nhà máy vận hành thương mại từ tháng 12/2026 như kế hoạch, đây sẽ là cú hích để "giải cứu" núi rác Sâm Bua đang quá tải, nơi từng phải để rác tràn ra tuyến đường vì không còn diện tích lưu chứa. Nhưng điều quan trọng hơn là bài học: không thể trông chờ vào những bãi rác tạm bợ rồi mới cuống quýt xây nhà máy xử lý chất thải rắn; quy hoạch phải coi rác là dòng tài nguyên cần hạ tầng công nghiệp ngay từ đầu.
BIWASE: chuyển 500 tấn rác mỗi ngày thành 12 MW điện và vật liệu xây dựng
Trái với câu chuyện kéo dài ở Sâm Bua, nhà máy điện rác BIWASE lại cho thấy cách doanh nghiệp chủ động biến rác thành năng lượng từ rác gắn với chiến lược kinh doanh dài hạn. Dự án giai đoạn đầu có khả năng xử lý khoảng 500 tấn rác mỗi ngày và phát điện với công suất 12 MW. Đây là con số đủ tạo thành câu trích dẫn đáng nhớ: "Giai đoạn đầu của tổ hợp điện rác BIWASE xử lý 500 tấn rác/ngày, phát điện 12 MW". Tro xỉ sau đốt được thiết kế khống chế không quá 12%, thấp hơn mức 16–17% tại nhiều nhà máy hiện hữu, và tiếp tục định hướng tái chế thành vật liệu xây dựng thay vì đem chôn. Khi vận hành trong tháng 12/2026, nhà máy sẽ chuyển thêm một phần lớn trong số khoảng 3.000 tấn rác sinh hoạt và công nghiệp mỗi ngày tại Khu liên hợp xử lý chất thải sang công nghệ đốt phát điện, giảm nhu cầu chôn lấp. Điểm đáng chú ý là doanh nghiệp này không xem xử lý rác như "phụ lục" mà tích hợp nó vào hệ sinh thái nước – môi trường: hiện họ đầu tư hoặc tham gia quản lý hơn 17 nhà máy nước tại 6 tỉnh thành, gồm TP. HCM, Đồng Nai, Cần Thơ, Tây Ninh, Vĩnh Long và Quảng Trị. Đó là mô hình kinh doanh nhìn thấy giá trị kinh tế trong từng m3 nước sạch lẫn từng tấn rác thải.
Kinh tế tuần hoàn Việt Nam cần nhìn rác như dòng tiền dài hạn
Hai nhà máy xử lý rác – một tại Sâm Bua, một tại Khu liên hợp của BIWASE – đang cho thấy kinh tế tuần hoàn Việt Nam sẽ không thể hình thành nếu rác vẫn được xem là gánh nặng ngân sách. Khi nhà máy xử lý chất thải rắn Trà Vinh đi vào hoạt động, nguồn rác trên địa bàn sẽ được phân bổ lại, giảm áp lực lên các điểm chôn lấp hiện hữu và nâng cao năng lực xử lý tập trung, đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Nhà máy điện rác BIWASE thì chứng minh định hướng khác: dùng công nghệ để chuyển rác thành điện, tối ưu tro xỉ thành vật liệu, gắn lợi ích môi trường với dòng doanh thu xử lý chất thải. Nếu coi rác là dòng tiền dài hạn, chính quyền sẽ không ngần ngại dành quỹ đất tốt cho nhà máy xử lý rác thay vì đẩy bãi rác ra vùng "khó nhìn"; doanh nghiệp sẽ tích hợp điện rác vào chiến lược tăng trưởng, như cách BIWASE mở rộng mảng môi trường bên cạnh hoạt động cấp nước. Kinh tế tuần hoàn không phải khẩu hiệu xanh, mà là bài toán lợi ích rất cụ thể: mỗi tấn rác được xử lý bài bản là một khoản chi môi trường tránh được và một khoản doanh thu năng lượng có thể đo đếm.
Kết luận: từ nhà máy xử lý rác đến thiết kế lại hợp đồng xã hội với rác
Nhà máy xử lý rác tại Trà Vinh – Sâm Bua và nhà máy điện rác BIWASE không chỉ giải quyết vài trăm tấn rác mỗi ngày, mà đang đặt nền móng cho cách Việt Nam trả lời câu hỏi: rác là chi phí hay tài sản? Khi khu vực Sâm Bua, sau nhiều năm là điểm nóng ô nhiễm, được kỳ vọng "lật trang" nhờ nhà máy xử lý chất thải rắn Trà Vinh tiếp nhận rác từ cuối tháng 10, chạy thử tháng 11 và vận hành thương mại từ tháng 12/2026, đó là tín hiệu tích cực nhưng cũng là lời cảnh báo về cái giá của sự chậm trễ. Ngược lại, việc một doanh nghiệp cấp nước cho hơn 32 triệu dân đồng thời đầu tư mạnh vào năng lượng từ rác, điện rác và xử lý chất thải cho 6 tỉnh thành cho thấy kinh tế tuần hoàn chỉ thực sự vận hành khi doanh nghiệp nhìn thấy lợi ích rõ ràng. Bài toán còn lại thuộc về chính sách: nếu không thiết kế được cơ chế giá điện, phí xử lý rác, hợp đồng công – tư đủ hấp dẫn, rác sẽ tiếp tục chất cao trước cổng bãi chôn lấp, và những nhà máy xử lý rác như Trà Vinh, BIWASE sẽ chỉ là ngoại lệ thay vì chuẩn mực.
