Điện rác: bước ngoặt chiến lược trong xử lý chất thải đô thị
Nhà máy xử lý rác phát điện là cơ sở hạ tầng xử lý chất thải rắn sinh hoạt bằng công nghệ đốt rác năng lượng, vừa giảm khối lượng rác phải chôn lấp, vừa thu hồi nhiệt để phát điện, kết hợp tái chế tro xỉ và kiểm soát khí thải hiện đại nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe của đô thị. Việt Nam đang chuyển từ mô hình chôn lấp sang điện rác không phải vì trào lưu công nghệ, mà vì áp lực rác thải đô thị đã chạm ngưỡng chịu đựng của nhiều địa phương. Khi bãi chôn lấp dần hết quỹ đất, điện rác trở thành lựa chọn mang tính bắt buộc nếu muốn duy trì tăng trưởng đô thị mà không đánh đổi môi trường. Câu hỏi không còn là “có làm hay không”, mà là “làm nhanh đến mức nào và kiểm soát rủi ro ra sao”.
Định Quán: dự án điện rác 2.610 tỷ đồng mở đường cho Đông Nai
Việc dự án nhà máy xử lý rác phát điện Định Quán giai đoạn 1 được cấp phép môi trường cho thấy Đông Nai đã bước qua giai đoạn thăm dò và đi vào triển khai thực chất. Đây là dự án xây dựng nhà máy xử lý chất thải rắn bằng công nghệ đốt rác năng lượng hiện đại, kết hợp phát điện và tái chế xỉ sau đốt với tổng mức đầu tư 2.610 tỷ đồng. Công suất xử lý 950 tấn rác/ngày và công suất phát điện 18,5 MW đặt dự án này vào nhóm hạ tầng xử lý chất thải quy mô lớn của vùng. Đáng chú ý, riêng nhà máy xử lý và tái chế xỉ sau đốt có công suất khoảng 200 tấn/ngày, cho thấy tư duy không coi tro xỉ là phụ phẩm bỏ đi mà là nguồn vật liệu thứ cấp. Theo quy hoạch giai đoạn 2021-2030, Đông Nai đặt mục tiêu chuyển công nghệ xử lý sang đốt rác thu hồi năng lượng, kết hợp phát điện và chấm dứt chôn lấp trực tiếp rác sinh hoạt vào năm 2030.
Đông Nai siết kỷ luật dự án, tránh lặp lại bài học Vĩnh Tân
Đằng sau tốc độ tăng dự án điện rác là một lớp kỷ luật đầu tư đang hình thành. Đông Nai hiện có 5 nhà đầu tư đề xuất triển khai nhà máy xử lý rác phát điện trên địa bàn. Hai dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư và đang hoàn tất thủ tục pháp lý để khởi công là nhà máy điện rác Định Quán và nhà máy điện rác Tân Hưng với công suất 495 tấn/ngày. Ba dự án còn lại vẫn trong quá trình thẩm định. Việc Hội đồng nhân dân tỉnh thông qua nghị quyết dừng kế hoạch đầu tư nhà máy điện rác tại Vĩnh Tân vì kéo dài tiến độ, nhiều lần gia hạn mà vẫn chưa hoàn thành báo cáo nghiên cứu khả thi, đồng thời báo cáo không đạt yêu cầu và chưa phù hợp quy định hiện hành, là thông điệp rõ ràng: điện rác không thể là nơi thử nghiệm tùy tiện. Nếu không siết chất lượng hồ sơ và năng lực nhà đầu tư, công nghệ đốt rác năng lượng có thể biến thành rủi ro môi trường và tài chính.
VWS và mô hình điện rác tuần hoàn tại Đa Phước
Trong khi một số địa phương vẫn loay hoay với thủ tục, khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước cho thấy vai trò của khu vực tư nhân trong nâng cấp hạ tầng xử lý chất thải. Thành lập từ năm 2005, đơn vị vận hành Đa Phước đang tiếp nhận gần 5.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, tương đương khoảng một nửa tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt của TP.HCM. Mô hình hiện tại vẫn dựa trên chôn lấp hợp vệ sinh theo tiêu chuẩn Mỹ, nhưng doanh nghiệp đã xây dựng kế hoạch chuyển sang nhà máy xử lý rác phát điện với quy trình tuần hoàn: thu hồi vật liệu tái chế, xử lý chất thải hữu cơ, thu gom khí phát sinh để chuyển thành năng lượng, chỉ chôn lấp phần tro xỉ và chất thải không thể tận dụng. Dự án điện rác dự kiến áp dụng công nghệ xử lý và kiểm soát khí thải tiên tiến từ các nước G7, G8, hướng tới giảm tỷ lệ chôn lấp và tăng thu hồi năng lượng từ chất thải. Đây là cách tiếp cận cho thấy điện rác không chỉ là lò đốt, mà là hạ tầng xử lý chất thải tích hợp.
Điện rác như lợi thế cạnh tranh mới trong hạ tầng đô thị
Nhìn từ Định Quán, Tân Hưng đến Đa Phước, có thể thấy một xu hướng rõ rệt: điện rác đang trở thành trụ cột của hạ tầng xử lý chất thải, chứ không còn là dự án đơn lẻ. Khi các địa phương đặt mục tiêu xóa bỏ chôn lấp trực tiếp rác sinh hoạt trong giai đoạn 2025-2030 và yêu cầu toàn bộ cơ sở xử lý phải chuyển sang công nghệ tiên tiến, hiện đại, họ đang tự đặt mình vào cuộc cạnh tranh mới: ai xử lý rác sạch hơn, hiệu quả hơn, sẽ hấp dẫn đầu tư và dân cư hơn. Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh này chỉ bền vững nếu đi kèm kỷ luật dự án như trường hợp Vĩnh Tân bị dừng và sự gắn kết với cộng đồng như mô hình Đa Phước, nơi doanh nghiệp song song xử lý rác và tham gia các chương trình an sinh xã hội, học bổng, nhà tình nghĩa. Điện rác vì thế không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là thước đo năng lực quản trị đô thị và trách nhiệm xã hội của cả hệ thống.
