Sinh kế phải bắt đầu từ điều kiện tại chỗ
Sinh kế thoát nghèo là cách tạo thu nhập lâu dài dựa trên sức lao động, tài sản và điều kiện sản xuất sẵn có của mỗi hộ, thay vì chỉ trông chờ vào trợ cấp. Khác biệt giữa một đàn gà, một con bò sinh sản hay luống dứa không nằm ở tên mô hình, mà ở mức độ phù hợp với đất đai, sức lao động và khả năng chăm sóc của người dân.
Tại Tân Thành, xã hỗ trợ gà giống cho hộ nghèo, cận nghèo để giúp họ có thêm nguồn thu. Năm 2025, địa phương triển khai 3 dự án chăn nuôi gà thuộc các chương trình mục tiêu quốc gia; 36 hộ tham gia nhận tổng cộng 7.900 con giống. Quy mô ấy cho thấy chính sách có thể mở rộng cơ hội sản xuất, nhưng hiệu quả vẫn phụ thuộc vào việc chọn đúng hộ và cách nuôi phù hợp.
Trường hợp ông Dương Danh Ngọ cho thấy một hỗ trợ vừa sức có thể tạo khác biệt cụ thể. Gia đình ông nhận 200 con gà giống, tận dụng vườn nhà để chăn thả; đàn gà dự kiến xuất bán trong tháng 11/2026, mang thêm khoản thu trang trải sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe cho vợ. Đây là lý do hỗ trợ gà giống đáng giá khi gắn với tài sản sẵn có, thay vì áp một mô hình giống nhau cho mọi nhà.

Chăn nuôi có thể linh hoạt, nhưng cần kỹ thuật
Không phải hộ nào cũng có cùng sức lao động hay kinh nghiệm. Nguồn tư liệu ghi nhận một số gia đình ở Tân Thành thiếu lao động, hạn chế kỹ năng chăn nuôi theo quy trình và còn khó khăn trong đầu tư sản xuất. Vì vậy, cấp con giống mà thiếu hướng dẫn chăm sóc, phòng bệnh sẽ khiến rủi ro dồn lên chính hộ nghèo.
Ông Dương Văn Hợp, thuộc diện cận nghèo, nhận 200 gà giống và 15 bao thức ăn ban đầu, đồng thời đối ứng theo tỷ lệ 50/50 và tham gia tập huấn kỹ thuật. Gia đình còn duy trì nuôi ong lấy mật với khoảng 30–50 thùng. So với ông Ngọ chủ yếu tận dụng vườn nhà nuôi gà, ông Hợp phân tán nguồn thu qua nhiều hoạt động; cả hai cách đều có lý, miễn phù hợp với năng lực và quỹ thời gian của từng hộ.
Cách làm ở Sông Lũy nhấn mạnh hơn vai trò tổ chức cộng đồng. Năm 2025, xã triển khai hai dự án hỗ trợ sản xuất, huy động gần 2 tỷ đồng, gồm hơn 1,1 tỷ đồng ngân sách và gần 812 triệu đồng người dân đối ứng. Hai tổ cộng đồng tại thôn Phan Tiến và Bình Tân đồng hành với 44 hộ nghèo, cận nghèo và mới thoát nghèo. Với mô hình bò cái sinh sản, bò mẹ có thể tạo bê con để giữ lại phát triển đàn hoặc bán tái đầu tư; xã dự kiến tiếp tục kiểm tra, hướng dẫn phòng dịch.

Khi ruộng lúa và rẫy ngô không còn phù hợp
Ở bản Yên Hợp, xã Kim Phú, người Rục chuyển những ruộng lúa thiếu nước do nắng hạn và rẫy ngô kém hiệu quả sang trồng dứa. Đây là lựa chọn khác với chăn nuôi: thay vì bổ sung vật nuôi trên vườn nhà, người dân chuyển cây trồng để khai thác phần đất vốn cho năng suất thấp. Mô hình trồng dứa sinh kế vì thế có ý nghĩa khi bắt đầu từ giới hạn thật của đất đai, chứ không phải từ kỳ vọng áp đặt.
Dự án gần 4,5 ha được triển khai từ đầu năm 2026; người dân được hỗ trợ cây giống, phân bón và hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc. Cây dứa đang phủ xanh những khoảnh đất từng bỏ hoang, nhưng kết quả lâu dài chưa thể chỉ đo bằng diện tích xuống giống. Người dân cũng bày tỏ mong muốn có đầu ra ổn định; thiếu thị trường, một cây trồng phù hợp với đất vẫn có thể không đem lại thu nhập như kỳ vọng.
Địa phương kỳ vọng dứa có thể gắn với du lịch trải nghiệm, tạo việc làm và quảng bá văn hóa bản địa; đồng thời triển khai thêm mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng. Hướng đi này có tiềm năng, nhưng cần được kiểm chứng bằng khả năng tiêu thụ và năng lực tổ chức sản xuất. Hỗ trợ giống là bước mở đầu, không thay thế được đầu ra.

Muốn giảm nghèo bền vững, phải theo sát sau hỗ trợ
Ba địa bàn gợi ra một nguyên tắc chung: sinh kế chỉ đứng vững khi chương trình công hỗ trợ đúng nút thắt mà người dân không tự tháo gỡ được. Ở Tân Thành, đó có thể là con giống, thức ăn và tập huấn; ở Sông Lũy, là vốn, vật nuôi, hướng dẫn kỹ thuật và tổ cộng đồng; với người Rục ở Yên Hợp, là chuyển đổi cây trồng trên đất thiếu nước. Người dân vẫn cần góp sức và làm chủ cách sản xuất, nhưng không nên bị bỏ mặc sau ngày nhận hỗ trợ.
Vì thế, giảm nghèo bền vững không thể chỉ tính số con giống hay diện tích trồng mới. Cần theo dõi vật nuôi, phòng dịch, năng suất, khả năng bán sản phẩm và mức thu nhập thực tế của từng hộ. Tân Thành cho biết sẽ tiếp tục lựa chọn mô hình phù hợp điều kiện mỗi gia đình; Sông Lũy duy trì kiểm tra, hướng dẫn kỹ thuật; còn ở Kim Phú, đầu ra dứa vẫn là mong đợi cần được giải quyết.
Không có một mô hình sinh kế duy nhất phù hợp với mọi hộ nghèo. Con gà hợp với gia đình có vườn và khả năng chăm sóc; bò sinh sản có thể tạo tài sản tích lũy; dứa mở lối cho vùng đất lúa, ngô kém hiệu quả. Chương trình giảm nghèo làm tốt vai trò khi giúp người dân vượt qua thiếu vốn và thiếu kỹ thuật, rồi tiếp tục đồng hành để sản phẩm có nơi tiêu thụ. Đó mới là con đường biến hỗ trợ ban đầu thành nguồn thu và khả năng tự đứng vững.







