Từ tiếp nhận kiến thức đến chủ động khám phá
Môi trường học tập nuôi dưỡng sáng tạo và tư duy phản biện là nơi học sinh được đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, trao đổi quan điểm và vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn. Đây là hướng đổi mới đáng chú ý của Hà Tĩnh: chất lượng giáo dục không thể chỉ đo bằng phòng học mới hay thiết bị hiện đại, mà còn phải nhìn vào việc học sinh được chủ động đến đâu. Thay vì ghi nhớ để trả lời theo khuôn, các em cần có cơ hội khám phá, thử nghiệm và bảo vệ lập luận bằng căn cứ phù hợp. Cách tiếp cận ấy giúp kiến thức gắn với hành động, đồng thời rèn sự độc lập trong suy nghĩ. Năm học 2025–2026, cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp tỉnh ghi nhận 32 đề tài cấp THCS và 71 đề tài cấp THPT, một tín hiệu cho thấy hoạt động tìm tòi có thể tạo chỗ đứng trong nhà trường.
STEM/STEAM phải tạo ra trải nghiệm thật
Giá trị của giáo dục sáng tạo nằm ở việc học sinh dùng kiến thức liên môn để làm ra, thử nghiệm hoặc cải tiến một giải pháp, chứ không dừng ở việc nghe giảng về sáng tạo. Các dự án về môi trường, tiết kiệm năng lượng, ứng dụng công nghệ trong sản xuất hay thiết kế sản phẩm phục vụ cộng đồng có thể giúp bài học trở nên cụ thể và có ý nghĩa với người học. Theo kế hoạch giai đoạn 2026–2030, Hà Tĩnh đặt mục tiêu triển khai STEM/STEAM tại 100% cơ sở giáo dục phổ thông, từng bước đưa AI, Robotics, lập trình và kỹ năng công dân số vào giảng dạy. Để mục tiêu này có tác dụng, hoạt động cần phù hợp lứa tuổi, có thời gian thử sai và đánh giá cả quá trình. Nếu chỉ đổi tên tiết học mà học sinh vẫn thụ động, trải nghiệm sẽ không chuyển hóa thành năng lực.
Năng lực số cần đi cùng tư duy kiểm chứng
Công nghệ có thể mở rộng cách dạy và học, nhưng không thể thay thế khả năng phán đoán của giáo viên và học sinh. Thực tiễn tại Trường THPT Cẩm Bình cho thấy công cụ số và AI hỗ trợ thiết kế học liệu trực quan, xây dựng tình huống học tập và tăng tương tác trong lớp. Vì vậy, phát triển năng lực số học sinh không nên chỉ là biết sử dụng ứng dụng; các em còn cần đánh giá độ tin cậy của thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tôn trọng bản quyền. Giáo viên cũng cần kiểm chứng nội dung do AI gợi ý, lựa chọn tài liệu phù hợp mục tiêu bài học. Hà Tĩnh hướng tới bồi dưỡng 150 giáo viên cốt cán và phấn đấu để ít nhất 50% trường THCS, THPT có câu lạc bộ STEM, Robotics hoặc nghiên cứu khoa học. Đây là những điều kiện quan trọng để công nghệ hỗ trợ tư duy, thay vì làm thay việc suy nghĩ.
Ngoại ngữ mở rộng cơ hội hội nhập
Sáng tạo và phản biện sẽ có tầm ảnh hưởng lớn hơn khi học sinh biết giao tiếp, hợp tác và học hỏi vượt ra ngoài lớp học. Tại hội nghị triển khai nhiệm vụ năm học 2026–2027, thầy Nguyễn Gia Việt, Hiệu trưởng Trường Tiểu học, THCS và THPT Albert Einstein, tham luận về đa dạng hóa hình thức dạy tiếng Anh, cải thiện môi trường thực hành và nâng cao năng lực sử dụng ngoại ngữ. Những dự án học tập bằng tiếng Anh, giao lưu trực tuyến và hoạt động tìm hiểu văn hóa quốc tế có thể giúp học sinh dùng ngoại ngữ trong tình huống thực tế, từ đó tăng tự tin và khả năng thích ứng. Đây không nên là phần bổ sung mang tính hình thức: nếu được tích hợp với nghiên cứu và dự án STEM/STEAM, ngoại ngữ trở thành công cụ để các em chia sẻ ý tưởng và tiếp cận góc nhìn đa dạng.
Thành công phụ thuộc vào cách triển khai
Định hướng của Hà Tĩnh thuyết phục ở chỗ đặt trải nghiệm, tư duy phản biện và năng lực số vào cùng một mô hình phát triển học sinh. Tuy nhiên, mục tiêu rộng chỉ có thể thành thay đổi thật nếu giáo viên được hướng dẫn bằng tài liệu phù hợp từng cấp học, có thời gian thiết kế hoạt động và được đánh giá dựa trên sự tiến bộ của người học. Nhà trường cũng cần phối hợp giữa các tổ chuyên môn, bố trí nguồn lực và tạo cơ hội để học sinh trình bày, phản biện, sửa đổi sản phẩm. Khi đó, các em không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn học cách đặt câu hỏi, cân nhắc bằng chứng và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Kết luận lại, Hà Tĩnh có cơ sở để hình thành môi trường giáo dục phát huy tiềm năng người học; thước đo cuối cùng không phải số công nghệ được đưa vào lớp, mà là khả năng học sinh tư duy độc lập, làm chủ công cụ và thích ứng với thế giới rộng mở.
