Văn hóa đọc trường học: từ khái niệm đến yêu cầu cấp thiết
Văn hóa đọc trường học là hệ thống thói quen, môi trường và hoạt động giúp học sinh tiếp xúc với sách một cách thường xuyên, có định hướng, gắn với chương trình học và đời sống tinh thần, qua đó hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng tiếp nhận tri thức từ nhiều nguồn khác nhau, chứ không chỉ từ sách giáo khoa. Trong bối cảnh kiến thức thay đổi nhanh, nếu nhà trường vẫn dừng lại ở bài giảng một chiều, học sinh sẽ bị giới hạn ở những trang sách đóng khung. Ngược lại, khi phát triển thói quen đọc và xây dựng những không gian học tập sáng tạo, các em được trao quyền chủ động chọn vấn đề, đặt câu hỏi, tự tìm câu trả lời. Đây không còn là chuyện “khuyến khích đọc sách” chung chung mà là một lựa chọn chiến lược để cải thiện chất lượng dạy – học, đặc biệt với các môn Văn, Lịch sử vốn dễ bị xem là khô khan nếu tách rời trải nghiệm sống.
Lê Quý Đôn: thư viện trở thành không gian học tập sáng tạo ngoài giờ
Những buổi chiều trong tuần, thư viện Trường THCS Lê Quý Đôn trở thành “điểm hẹn” quen thuộc của đông đảo học sinh. Đây không chỉ là nơi mượn sách mà là không gian học tập sáng tạo, nơi các em tự chọn sách, tự quản lý thời gian và tự thiết kế hành trình học của mình. Việc tự chọn sách, tự dành thời gian đọc tạo cho học sinh một khoảng thời gian cần thiết sau những giờ học trên lớp, đồng thời mở ra cách tiếp cận kiến thức chủ động hơn. Nguồn sách đa dạng từ văn học, lịch sử, khoa học đến kỹ năng sống, tài liệu tham khảo học tập được bổ sung, luân chuyển thường xuyên; mới đây thư viện được tăng thêm 120 đầu sách từ đơn vị bảo tồn và thư viện cấp tỉnh, khiến kho sách phong phú hơn hẳn. Từ thư viện đến lớp học, những giờ đọc sách đều đặn đang mở thêm cho học sinh một không gian để khám phá tri thức, nuôi dưỡng sự yêu thích sách và rèn luyện khả năng diễn đạt suy nghĩ.
Chương trình đọc sách gắn với Lịch sử, Ngữ văn: biến kiến thức thành câu chuyện
Điểm đáng chú ý là văn hóa đọc trường học không đứng riêng lẻ, mà được gắn chặt với việc dạy – học Lịch sử và Ngữ văn. Tại một trường tiểu học và THCS ở khu vực Văn Miếu, giáo viên nhấn mạnh: lịch sử có thể học từ bài giảng, nhưng cũng có thể “sống” qua một cuốn sách hay, một cuộc trò chuyện với chuyên gia, một tiết ngoại khóa hay một cuộc thi hiểu biết di sản. Dựa trên thực tế nhiều học sinh sợ Lịch sử vì nặng số liệu và ngày tháng, nhà trường tổ chức chương trình tương tác với nhà văn và cuộc thi tìm hiểu Văn Miếu – Quốc Tử Giám, biến kiến thức thành câu chuyện nguồn cội, nơi mình đang sống và những giá trị thế hệ hôm nay cần tiếp nối. Những buổi giao lưu với các nhà văn không chỉ là hoạt động ngoại khóa mà trở thành “tiết học đặc biệt” ngoài lớp, nơi tác phẩm văn chương làm cầu nối đưa học sinh đến gần hơn với lịch sử, văn hóa và di sản.
Từ thói quen đọc đến năng lực tư duy độc lập và thành tích học tập
Điểm chung ở các mô hình thành công là coi phát triển thói quen đọc như một phần của năng lực học tập, chứ không phải hoạt động phụ. Ở Trường THCS Lê Quý Đôn, sau mỗi buổi đọc, học sinh thực hiện “Phiếu thu hoạch” để ghi lại nội dung chính hoặc cảm nhận về cuốn sách; cách làm này buộc các em phải lựa chọn thông tin, xác định điều tâm đắc và diễn đạt thành ý kiến riêng. Khi đọc, học sinh phải tự đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin, lựa chọn điều cần ghi nhớ và hình thành cách nhìn của riêng mình. Lịch sử, văn học, khoa học hay những câu chuyện về cuộc sống vì thế không chỉ bổ sung kiến thức mà còn giúp các em tiếp cận một vấn đề từ nhiều góc nhìn. Theo hiệu trưởng nhà trường, ở bậc THCS, văn hóa đọc hướng tới hình thành năng lực tự học và tư duy độc lập; trải nghiệm tích lũy qua quá trình đọc có thể trở thành nền tảng để các em học tập hiệu quả hơn.
Kết luận: Văn hóa đọc phải trở thành “hệ điều hành” của nhà trường
Điểm mạnh của những mô hình kể trên là tính nhất quán: từ cải thiện thư viện, thiết kế chương trình đọc sách, đến gắn hoạt động đọc với môn học và ngoại khóa, tất cả đều hướng tới một mục tiêu là biến sách thành người bạn đồng hành thường trực của học sinh. Từ một chương trình giao lưu khơi dậy niềm vui đọc, những tiết ngoại khóa khiến Lịch sử trở nên sinh động, đến sân chơi giới thiệu sách, kể chuyện theo sách, vẽ tranh về nhân vật yêu thích, văn hóa đọc được nuôi dưỡng bằng những việc cụ thể và liên tục. Nếu nhà trường chỉ nói về “tầm quan trọng của đọc sách” mà thiếu thiết kế chương trình, thiếu không gian học tập sáng tạo, văn hóa đọc trường học sẽ mãi là khẩu hiệu treo tường. Ngược lại, khi đọc trở thành thói quen hàng tuần, gắn với từng tiết học, từng dự án ngoại khóa, các em không chỉ học tốt hơn mà còn lớn lên với khả năng suy nghĩ và cảm nhận thế giới bằng giọng nói của chính mình.
