Số ca tăng nhanh, nhưng chưa thể quy thành làn sóng dịch
Não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn não mô cầu gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não hoặc nhiễm trùng huyết, diễn tiến nặng và tử vong nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Tại miền Nam, Viện Pasteur TP.HCM ghi nhận 12 ca trong năm 2024, gồm một trường hợp tử vong; năm 2025 có 39 ca, sáu người tử vong; từ đầu năm 2026 đến nay là 42 ca, trong đó bảy người tử vong. Trong hơn một tuần gần đây, TP.HCM cũng ghi nhận năm ca, một ca tử vong. Các con số đáng lo vì mức độ nguy hiểm, nhưng không tự chứng minh nguy cơ đã tăng đồng đều với mọi người dân. Tỷ lệ mắc tại Việt Nam được ước tính khoảng 1,5 trên một triệu dân, so với khoảng 2 trên một triệu ở châu Á – Thái Bình Dương. Cần nhìn cả tỷ lệ mắc, diễn biến theo địa bàn và khả năng phát hiện, thay vì chỉ đếm ca.
Sức đề kháng, tác nhân hô hấp và không gian sống cùng tác động
Không có căn cứ để quy xu hướng tăng cho một nguyên nhân duy nhất. Một cách lý giải được chuyên gia nêu là sức đề kháng cộng đồng suy giảm trong khi nhiều tác nhân đường hô hấp cùng lưu hành; cúm, adenovirus và RSV có thể làm tổn thương niêm mạc, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập ở một số người. Năng lực xét nghiệm được cải thiện cũng có thể khiến nhiều ca được phát hiện hơn. Vì vậy, nói sức đề kháng cộng đồng giảm là nguyên nhân chính sẽ vượt quá dữ liệu hiện có. Cơ chế lây truyền lại khiến môi trường sinh hoạt trở thành yếu tố cần quan tâm: vi khuẩn lan chủ yếu qua dịch tiết hô hấp khi tiếp xúc gần, kể cả với người mang vi khuẩn nhưng không có triệu chứng. Trường học, ký túc xá, doanh trại và phòng kín đông người làm tăng cơ hội tiếp xúc; thời tiết hoặc mùa mưa có thể ảnh hưởng thói quen sinh hoạt, nhưng chưa được xác định là nguyên nhân trực tiếp làm số ca tăng.
Vaccine quan trọng, nhưng không thay thế các lớp bảo vệ khác
Vaccine não mô cầu là biện pháp phòng bệnh quan trọng, nhưng không nên xem đó là tấm chắn tuyệt đối. Việt Nam hiện có vaccine phòng các nhóm huyết thanh A, B, C, Y và W-135; phạm vi bảo vệ giữa các vaccine khác nhau, nên lịch tiêm cần được tư vấn theo tuổi, sức khỏe và tiền sử tiêm chủng. Điều này không đồng nghĩa người đã tiêm chắc chắn mắc bệnh hoặc các chủng mới là nguyên nhân khiến ca bệnh tăng. Điểm thực tế hơn là tiêm chủng không loại bỏ mọi nguy cơ lây nhiễm và không thay thế xử lý sau tiếp xúc gần. Người đã tiêm mà tiếp xúc gần với ca bệnh vẫn cần theo dõi ít nhất 10 ngày và dùng kháng sinh dự phòng theo hướng dẫn chuyên môn. Trong sinh hoạt hằng ngày, rửa tay, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung vật dụng dính dịch tiết và giữ lớp học, nơi ở thông thoáng là những việc thiết thực.
Phát hiện sớm và dự phòng cho người tiếp xúc gần
Thông điệp cần ưu tiên không phải hoảng sợ trước mỗi ca bệnh, mà là nhận diện triệu chứng và phản ứng đúng lúc. Sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy, lừ đừ, tay chân lạnh hoặc ban xuất huyết đều cần được đánh giá y tế ngay; không nên chờ xuất hiện đủ dấu hiệu mới đi khám. Với người tiếp xúc gần, việc theo dõi và dự phòng kháng sinh phải theo hướng dẫn của cơ quan y tế, kể cả khi đã tiêm vaccine. Các địa phương cần tiếp tục giám sát, phát hiện sớm ca mắc, điều trị kịp thời và xử lý người tiếp xúc để hạn chế lây lan. Đây là trọng tâm của dự phòng bệnh truyền nhiễm: kết hợp tiêm chủng phù hợp, môi trường thông thoáng, vệ sinh hô hấp và hành động nhanh khi có ca bệnh. Vaccine giảm nguy cơ, nhưng một cộng đồng an toàn hơn còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện và bảo vệ những người phơi nhiễm.
