‘Thông Ngỏ’ là gì và vì sao triển lãm này đáng được xem như một sự kiện mỹ thuật Hà Nội đặc biệt?
Triển lãm Thông Ngỏ là hoạt động ra mắt Không gian Văn hóa Đông Dương - Thăng Long tại Hà Nội, giới thiệu gần 300 tác phẩm hội họa và điêu khắc của Giáo sư, Viện sĩ, họa sĩ Ngô Xuân Bính, trong đó quá trình sáng tác được ông mô tả như một cuộc tự đối thoại với chính mình, chuyển hóa ký ức, cảm xúc và những trạng thái nội tâm thành hình ảnh, hình khối sống động. Ngay từ tên gọi, Thông Ngỏ đã đặt người xem vào tâm thế đối thoại. “Thông” gợi đến sự thông mạch, thông khí, thông linh, thông tuệ; “Ngỏ” là hé mở, chưa khép lại. Tác phẩm không được định nghĩa bằng một lối hiểu duy nhất mà mở ra cho mỗi người cơ hội đọc lại chính đời sống tinh thần của mình. Ở đó, mỹ thuật không đứng riêng rẽ, mà trở thành phần nối dài của một đời sống khoa học – y học và những trăn trở về con người. Đó là lý do triển lãm này vượt khỏi khuôn khổ một sự kiện trưng bày, để trở thành một thông điệp về khả năng sáng tạo liên ngành trong không gian văn hóa đô thị.
Từ giáo sư y học dân tộc đến người kể chuyện bằng màu và khối
Điều khiến Thông Ngỏ gây chú ý không chỉ là số lượng gần 300 tác phẩm hội họa điêu khắc mà là thân thế của người sáng tác: một giáo sư y học dân tộc, Viện sĩ Viện hàn lâm Khoa học tự nhiên châu Âu, đồng thời say mê văn chương, âm nhạc, võ thuật và mỹ thuật. Trong bối cảnh nhiều người vẫn mặc định đường đi của trí thức khoa học là tuyến tính và “khô”, hành trình của GS Ngô Xuân Bính là một lời phản biện thuyết phục. Ở lĩnh vực mỹ thuật, ông sở hữu một lượng lớn sáng tác hội họa và điêu khắc, góp phần vào sự đa dạng của mỹ thuật đương đại Việt Nam. Theo Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, việc ông vừa giữ vai trò giáo sư y học dân tộc, vừa lao động nghệ thuật dài hơi là minh chứng cho việc tri thức khoa học hoàn toàn có thể chung sống với ngôn ngữ tạo hình. Câu chuyện không phải về “nghề tay trái” mà về một bản đồ nội tâm luôn tìm nhiều lối biểu đạt khác nhau.
Quá trình sáng tác như liệu pháp tự đối thoại
Trong phần tự sự về triển lãm, GS Ngô Xuân Bính viết rằng càng vẽ, nặn, đục, ông càng được tự đối thoại với chính mình, nhận diện những trạng thái khác nhau của con người và cuộc sống thông qua ký ức, yêu thương, bi thương, góc tối, góc sáng, trăn trở, bức xúc và khát vọng sinh sôi. Câu chữ đó nghe gần với một mô tả về liệu pháp hơn là lời tự bạch nghệ sĩ; và ở đây y học và nghệ thuật gặp nhau một cách tự nhiên. Một trích dẫn đáng nhớ của ông: “Càng vẽ, càng nặn, càng đục, tôi như được tự đối thoại với chính mình: nhận thêm, hiểu mình, trăn trở, khó tính, thương mình đủ đầy, hiền khô, hùng vĩ, khí lực, góc tối, góc sáng, góc chìm, góc nổi, ký ức, nỗi niềm, thương yêu, bi thương, cuồng quay...” Đó không phải là miêu tả kỹ thuật sáng tác, mà là bản đồ cảm xúc. Chính thái độ coi sáng tạo như một hành trình tự trị liệu khiến Thông Ngỏ gần với mỗi người xem hơn: ai cũng có những góc tối, góc sáng, nhưng ít ai dám đặt chúng lên toan vẽ và bề mặt tượng như ông.
Không gian Văn hóa Đông Dương - Thăng Long: từ bộ sưu tập cá nhân đến trường năng lượng công cộng
Thông Ngỏ không chỉ là câu chuyện của riêng một nghệ sĩ; đó cũng là khởi đầu của Không gian Văn hóa Đông Dương - Thăng Long – một không gian văn hóa mới tại số 8 Tân Mỹ, Từ Liêm, Hà Nội. Triển lãm được tổ chức như hoạt động ra mắt chính thức của nơi này, sau quá trình các đơn vị sáng lập tiếp cận bộ sưu tập hàng nghìn tác phẩm của GS Ngô Xuân Bính và nhận ra nhu cầu về một điểm đến mỹ thuật Hà Nội có khả năng kết nối công chúng với giới sáng tạo. Không gian được định hướng duy trì các hoạt động thường xuyên, tạo cơ hội nối kết giữa nghệ sĩ, công chúng, giới nghiên cứu và những người quan tâm đến mỹ thuật. Theo đại diện đơn vị sở hữu, mục tiêu là góp phần phát triển công nghiệp văn hóa, hưởng ứng các định hướng xem mỹ thuật như một trụ cột sức mạnh mềm, xây dựng thương hiệu quốc gia và đóng góp cho kinh tế. Nói cách khác, từ một bộ sưu tập cá nhân, Thông Ngỏ đã kích hoạt một trường năng lượng công cộng, nơi giá trị nghệ thuật Việt có thể được lan tỏa qua triển lãm, giáo dục nghệ thuật, đối thoại học thuật và giao lưu quốc tế.
Cách bày đặt phi tuyến tính và lời mời đối thoại mở
Đi trong Thông Ngỏ, người xem không gặp một cốt truyện tuyến tính mà là một mạng lưới hình ảnh, ký ức, cảm xúc được bày cạnh nhau: tác phẩm hội họa đặt bên cạnh điêu khắc, các mạch nội dung về con người, văn hóa, đời sống tinh thần đan xen. Sự phi tuyến ấy đôi khi gây choáng ngợp, nhưng cũng chính là cách triển lãm tôn trọng tự do cảm thụ: thay vì áp đặt diễn giải, nó trao cho người xem quyền bắt đầu từ quan sát và đón nhận, rồi tự tìm lời giải thích sau. Thạc sĩ Bùi Phương Lan nhận xét thế giới tranh của Ngô Xuân Bính khiến ngôn ngữ trở nên hữu hạn, và ví trải nghiệm xem như đứng trước một mạch nước ngầm vừa tìm được miệng để trào lên. Nhận xét này cho thấy sức nén cảm xúc trong mỗi tác phẩm, cũng như trường năng lượng mà gần 300 sáng tác tạo ra. Triển lãm kéo dài đến hết năm 2026, nên Thông Ngỏ không phải một lời chào vội vàng, mà là cuộc đối thoại mở, đủ dài để nhiều thế hệ người xem đi vào, đối diện với chính mình, rồi bước ra với một bản đọc mới về văn hóa Việt và về khả năng sáng tạo của con người.
