‘Thông Ngỏ’ là gì: một cuộc đối thoại nội tâm được mở cho công chúng
Triển lãm Thông Ngỏ Hà Nội là một sự kiện mỹ thuật giới thiệu gần 300 tác phẩm hội họa và điêu khắc của GS.VS, họa sĩ Ngô Xuân Bính tại Không gian Văn hóa Đông Dương - Thăng Long, nơi người xem được bước vào thế giới sáng tác nghệ thuật vừa mang tính cá nhân sâu sắc vừa đối thoại cùng ký ức, văn hóa và đời sống tinh thần Việt Nam.
Điểm đáng nói nhất của Thông Ngỏ nằm ở chỗ, đây không chỉ là một triển lãm dày đặc tác phẩm, mà là bản tuyên ngôn tinh tế về việc sáng tác là quá trình tự soi chiếu nội tâm. Gần 300 bức tranh và tượng không được sắp đặt như một kho trưng bày, mà như từng đoạn nhật ký thị giác cho hành trình đối thoại giữa nghệ sĩ và chính mình. Công chúng bước vào không gian, đồng thời bước vào cuộc trò chuyện ấy – không bị áp đặt bằng chú thích hay diễn giải dài dòng, mà bằng sức nặng tự thân của hình khối, màu sắc, nhịp điệu đường nét. Chính vì thế, ai đến Thông Ngỏ đều bị buộc phải lựa chọn: hoặc đứng ngoài, hoặc mở lòng để trở thành đồng tác giả trong cuộc đối thoại.
Từ giáo sư y học dân tộc đến họa sĩ: một căn cước nghệ thuật nhiều tầng
Trong bối cảnh mỹ thuật đương đại, Ngô Xuân Bình họa sĩ là một trường hợp hiếm: một giáo sư y học dân tộc, viện sỹ Viện hàn lâm Khoa học tự nhiên châu Âu nhưng sở hữu bộ sưu tập hàng nghìn tác phẩm hội họa và điêu khắc. Căn cước kép ấy cho thấy nghệ thuật không phải “nghề tay trái” mà là trục song song, nơi ông chuyển hóa kinh nghiệm sống và tri thức khoa học thành hình ảnh. Bên cạnh khoa học, ông đam mê văn chương, âm nhạc, võ thuật và mỹ thuật; các chất liệu này hòa vào nhau, tạo nên một thế giới tạo hình giàu năng lượng, không dễ xếp vào khuôn.
Theo Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, ông được phong hàm Giáo sư y học dân tộc thuộc Hiệp hội y học dân gian Liên bang Nga và là Viện sỹ Viện hàn lâm Khoa học tự nhiên châu Âu. Chính nền tảng khoa học nghiêm ngặt khiến cách ông nhìn hội họa và điêu khắc khác nhiều nghệ sĩ xuất thân thuần mỹ thuật: chặt chẽ mà giàu trực giác, lý trí mà không khô cứng. Đến Thông Ngỏ, người xem dễ cảm nhận đó không phải thế giới của một người “vẽ cho vui”, mà là kết quả của một đời sống trí tuệ luôn trong trạng thái tìm kiếm, chất vấn, thậm chí tự mâu thuẫn – và nghệ thuật là nơi những mâu thuẫn ấy được phép hiển lộ.
Hội họa và điêu khắc: hai ngôn ngữ cho một cuộc tự đối thoại
Thông Ngỏ kết hợp hội họa và điêu khắc như hai phương tiện bắt buộc phải cùng tồn tại nếu muốn chạm tới toàn bộ biên độ cảm xúc của nghệ sĩ. Gần 300 tác phẩm không chỉ minh chứng cho năng suất lao động sáng tác nghệ thuật bền bỉ, mà còn cho thấy người nghệ sĩ cần nhiều ngôn ngữ khác nhau để nói về một mình. Tranh chuyển tải cảm xúc tức thì, sự vận động của màu và ánh sáng; tượng mang lại cảm giác chậm rãi, nặng tay, như phần ký ức đã kết khối. Đặt cạnh nhau, chúng đối thoại, tranh cãi, hỗ trợ, đôi khi phủ định lẫn nhau – giống hệt cách một cái tôi phức hợp hoạt động.
Trong phần tự sự về triển lãm, Ngô Xuân Bính viết: “Càng vẽ, càng nặn, càng đục, tôi như được tự đối thoại với chính mình: nhận thêm, hiểu mình, trăn trở, khó tính, thương mình đủ đầy, hiền khô, hùng vĩ, khí lực, góc tối, góc sáng, góc chìm, góc nổi, ký ức, nỗi niềm, thương yêu, bi thương, cuồng quay...” Câu nói ấy là chìa khóa đọc toàn bộ triển lãm: mỗi bức tranh, mỗi tượng là một phiên bản khác nhau của “mình”, khi hiền, khi dữ, khi mỏi mệt, khi muốn bứt phá. Thay vì kể một câu chuyện tuyến tính, Thông Ngỏ bày ra cả một phổ trạng thái, cho phép người xem lần theo chính những góc tối, góc sáng trong tâm trí mình.
‘Thông’ và ‘Ngỏ’: mở ra một trường năng lượng cho người xem
Tên triển lãm không phải một mỹ từ ngẫu hứng mà là quan niệm rõ ràng về nghệ thuật. “Thông” được nghệ sĩ lý giải là thông mạch, thông khí, thông linh, thông tuệ – trạng thái uyển chuyển trong tự vấn và thấu suốt nội tâm. “Ngỏ” lại hàm nghĩa hé mở, chưa khép lại, không có tham vọng chiếm hữu trọn vẹn ý nghĩa nào hay đóng dấu “một lần và mãi mãi”. Nói cách khác, tác phẩm không phải câu trả lời, mà là lời gợi, lời nhắn gửi để người xem tiếp tục cuộc đối thoại dang dở đó trong chính đời sống của mình.
Chính vì tinh thần “thông” và “ngỏ”, bút pháp, màu sắc, chất liệu trong Thông Ngỏ không tìm cách chiều mắt mà ưu tiên tạo một “trường năng lượng” cho người xem. Thạc sĩ Bùi Phương Lan chia sẻ rằng trước thế giới tranh của Ngô Xuân Bính, chị có cảm giác ngôn ngữ trở nên hữu hạn, như “một chiếc cốc đứng trước một mạch nước ngầm vừa tìm được miệng để trào lên”, và việc cần làm chỉ là “đón nhận và biết ơn vì mình còn đủ rỗng rang để nhận được”. Nhận xét ấy cũng là lời nhắc thẳng thắn: đến Thông Ngỏ, nếu người xem không dám “rỗng rang”, họ sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất – khả năng được tưới lại chính đời sống tinh thần của mình.
Không gian Đông Dương Thăng Long: nơi nghệ thuật trở thành hạ tầng văn hóa
Triển lãm Thông Ngỏ Hà Nội đồng thời đánh dấu sự ra mắt của không gian Đông Dương Thăng Long tại số 8 Tân Mỹ, Từ Liêm – một động thái cho thấy mỹ thuật đang được nhìn nhận như hạ tầng văn hóa chứ không chỉ là hoạt động thưởng lãm. Ý tưởng thành lập không gian này bắt đầu từ quá trình tiếp cận và chứng kiến lao động sáng tạo đồ sộ của Ngô Xuân Bính; từ đó, không gian được định hướng trở thành điểm đến lâu dài dành cho công chúng, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà sưu tập, doanh nhân, học sinh, sinh viên và bạn bè quốc tế.
Đây là không gian dành cho hoạt động giới thiệu, trưng bày tác phẩm, giáo dục nghệ thuật, đối thoại học thuật và hợp tác quốc tế – những yếu tố cần thiết nếu muốn mỹ thuật trở thành một trong các trụ cột phát triển công nghiệp văn hóa, khơi dậy sức mạnh mềm và đóng góp cho kinh tế. Trung tâm hướng tới việc dùng triển lãm, chương trình giáo dục, truyền thông đa nền tảng để lan tỏa giá trị văn hóa – nghệ thuật Việt một cách mạnh mẽ nhất. Nhìn từ góc độ đó, Thông Ngỏ không chỉ là một sự kiện khai trương, mà như một lời cam kết: nghệ thuật nội tâm, chân thành và khó chiều thị hiếu sẽ vẫn có chỗ đứng, nếu được đặt trong một hạ tầng văn hóa đủ nghiêm túc và bền bỉ.
