Thị trường bán khuôn mặt cho AI: từ giao dịch kín đến nền kinh tế công khai
Thị trường bán khuôn mặt cho AI là mô hình nơi người dùng cấp quyền sử dụng gương mặt của mình cho các nhà sáng tạo nội dung số, để gương mặt đó xuất hiện trong phim ngắn, quảng cáo, trò chơi và các sản phẩm do AI tạo ra, đổi lại là khoản thu nhập thụ động được thỏa thuận thông qua hợp đồng cấp phép. Tại Trung Quốc, hoạt động mua bán quyền sử dụng khuôn mặt vốn diễn ra âm thầm trong những nhóm trò chuyện của giới điện ảnh và truyền hình nay đã dịch chuyển lên các nền tảng công khai từ tháng 4. Điều này biến gương mặt của người bình thường thành một loại tài sản số có thể niêm yết, thương lượng và giao dịch như một thị trường mới. Với việc các nền tảng xuất hiện công khai, người tham gia không còn phải là giới làm phim chuyên nghiệp mà mở rộng ra bất kỳ ai muốn kiếm tiền từ AI và trở thành diễn viên kỹ thuật số.
Cách hoạt động của nền tảng diễn viên kỹ thuật số: khi khuôn mặt trở thành hồ sơ
Trọng tâm của mô hình cho thuê gương mặt là các nền tảng chuyên dụng kết nối người dùng với nhà sáng tạo nội dung AI. Một trong những cái tên nổi bật là Yuanxiang Xinsheng, đặt trụ sở tại Thâm Quyến và bắt đầu hoạt động từ tháng 5. Sau khi đăng ký và xác minh danh tính, người dùng có thể tạo hồ sơ “diễn viên kỹ thuật số”, tức là bản lý lịch cho khuôn mặt thay vì cho chính con người. Họ chủ động đặt ra điều kiện: thời hạn sử dụng, loại nội dung được phép hoặc bị cấm, quyền chỉnh sửa và chuyển thể hình ảnh tiếp theo. Điểm đáng chú ý là quyền cấp phép hình ảnh không mặc định cho phép dùng dữ liệu khuôn mặt để huấn luyện AI, trừ khi hai bên thỏa thuận riêng. Cơ chế này biến mỗi khuôn mặt thành một gói quyền số linh hoạt, phân mảnh theo mục đích sử dụng, gần giống cách cấp phép bản quyền trong ngành âm nhạc nhưng áp lên diện mạo con người.
Thu nhập và sức hút: giấc mơ diễn viên trong kỷ nguyên kiếm tiền từ AI
Không phải ngẫu nhiên mà thị trường này bùng nổ: nó đánh trúng tâm lý muốn kiếm tiền từ AI mà không cần kỹ năng lập trình hay diễn xuất truyền thống. Một nhân viên ngân hàng được ghi nhận đã nhận gần 9,7 triệu đồng sau khi một công ty quảng cáo mua quyền sử dụng khuôn mặt của anh 7 lần trong 3 ngày. Trên Yuanxiang Xinsheng, mức phí cấp phép phổ biến dao động từ khoảng 194.000 đồng đến 388 triệu đồng tùy trường hợp. Xinzhua, một nền tảng khác, hiện có khoảng 370 hồ sơ diễn viên kỹ thuật số với mức phí từ khoảng 1,9 triệu đồng đến 23 triệu đồng. Một người đàn ông 34 tuổi họ Trần chỉ định giá khoảng 384.000 đồng cho mỗi lần dùng gương mặt, kèm điều kiện chỉ xuất hiện trong nội dung tình yêu và gia đình, không tham gia phim kinh dị hay nội dung tình dục. Như vậy, người bình thường vừa có thể biến giấc mơ diễn viên thành hiện thực, vừa có thêm nguồn thu thụ động mà “nằm yên cũng có tiền”.
Nhận diện số và quyền riêng tư: khi tự bảo vệ cũng có thể thành tự trói buộc
Một lớp động cơ khác của cơn sốt cho thuê gương mặt là nỗi lo bị AI đánh cắp hình ảnh. Một phụ nữ ở Quảng Đông tham gia nền tảng với mục tiêu chủ động kiểm soát danh tính kỹ thuật số của mình, quan niệm rằng nếu AI muốn dùng khuôn mặt thì phải trả phí và tuân thủ điều kiện cô đặt ra. Sự xuất hiện của thị trường cấp phép gương mặt được kỳ vọng là “lá chắn hợp pháp” chống lại việc trộm dữ liệu khuôn mặt, đặc biệt trong bối cảnh nội dung do AI tạo ra xuất hiện dày đặc trong phim ngắn, quảng cáo và trò chơi điện tử. Tuy nhiên, niềm tin rằng cứ đưa khuôn mặt lên nền tảng là được bảo vệ là quá đơn giản. Khi dữ liệu khuôn mặt được số hóa và phân phối rộng, người tham gia phải chấp nhận rằng một phần danh tính của họ đã trở thành hàng hóa – và hàng hóa thì luôn có nguy cơ bị sử dụng vượt ngoài mong muốn ban đầu, nhất là nếu điều khoản hợp đồng thiên lệch.
Cạm bẫy pháp lý và câu hỏi đạo đức: thị trường dữ liệu AI đang thử giới hạn xã hội
Đằng sau cơ hội kiếm tiền là một hệ sinh thái pháp lý còn nhiều lỗ hổng. Các chuyên gia cảnh báo việc đưa dữ liệu khuôn mặt lên thị trường như vậy kéo theo những vấn đề nghiêm trọng về quyền riêng tư và sự đồng thuận. Một bài điều tra cho thấy một số nền tảng dùng hợp đồng tạo lợi ích nghiêng hẳn về phía đơn vị vận hành, áp đặt bất bình đẳng lên người dùng. The Beijing News ghi nhận có nền tảng cấp phép dữ liệu khuôn mặt với điều khoản bất lợi cho người tham gia, khiến họ khó thu hồi quyền kiểm soát trong tương lai. Đáng lo hơn là trường hợp dữ liệu khuôn mặt trẻ em xuất hiện trong các hồ sơ giao dịch, làm dấy lên câu hỏi liệu cha mẹ có đủ hiểu rõ hậu quả lâu dài khi đồng ý hay không. Khi thị trường dữ liệu AI mở rộng, việc coi khuôn mặt như tài sản dễ dàng mua bán có thể làm mờ ranh giới giữa quyền tự quyết của cá nhân và nhu cầu phát triển công nghệ, buộc xã hội phải trả lời câu hỏi: chúng ta chấp nhận đánh đổi đến mức nào để lên chuyến tàu kiếm tiền từ AI.
