Tinh gọn là bước đầu, không phải đích đến
Sắp xếp trường học là việc tổ chức lại các cơ sở và đầu mối quản lý giáo dục nhằm sử dụng nhân lực, cơ sở vật chất hiệu quả hơn, đồng thời bảo đảm học sinh được học an toàn, thuận tiện và có chất lượng. Vì vậy, kết quả không thể chỉ đo bằng số trường giảm; thước đo phải là trường lớp vận hành tốt hơn sau thay đổi. Tại Tây Ninh, mạng lưới công lập giảm từ 969 cơ sở xuống còn 531, tương đương giảm 438 cơ sở, hay 45,20%. Quy mô cắt giảm cho thấy nỗ lực lớn, nhưng không tự động chứng minh năng lực quản trị đã theo kịp. Sau gần hai tháng, các đơn vị cơ bản hoàn tất kiện toàn tổ chức, nhân sự, hồ sơ và bàn giao tài sản; việc dạy học vẫn theo kế hoạch năm học 2026-2027. Giữ các điểm trường cũ cũng giúp hạn chế xáo trộn, giảm quãng đường đi học và áp lực đưa đón cho phụ huynh. Đó là điểm tựa cần giữ, không phải lý do để dừng rà soát.
Trường liên cấp cần một cơ chế điều hành rõ ràng
Khi nhiều cấp học cùng hoạt động trong một bộ máy, khác biệt về chương trình, phương pháp và đội ngũ khiến việc phân công lãnh đạo, tổ chức chuyên môn và điều hành tại các điểm trường trở nên phức tạp. Bởi vậy, quản lý trường liên cấp không thể dựa vào những phân công miệng hoặc cơ chế áp dụng đồng loạt. Nghệ An đã ban hành kế hoạch hướng dẫn hoạt động của cơ sở giáo dục sau sắp xếp vào ngày 19/10/2026; cách làm nêu rõ hiệu trưởng chịu trách nhiệm chung, còn nhiệm vụ và quyền hạn của hiệu phó phải được giao bằng văn bản. Nhóm chuyên môn có thể tổ chức theo môn hoặc khối lớp, nhưng vẫn phải giữ yêu cầu riêng của từng cấp học. Mỗi trường cũng cần xây dựng kế hoạch giáo dục thống nhất và thời khóa biểu chung cho trường chính, phân hiệu, điểm trường. Đây là nền nếp tối thiểu để tránh chồng chéo, chứ chưa thay thế được nhu cầu có đủ người và thời gian để kiểm tra trực tiếp.
Kế hoạch của ngành giáo dục Nghệ An còn định hướng chọn một số cơ sở làm điểm, tổng kết, hoàn thiện quy trình rồi mới nhân rộng. Cách triển khai theo lộ trình này hợp lý hơn việc ban hành mô hình trên giấy rồi yêu cầu mọi trường áp dụng như nhau.
Thiếu nhân lực và cơ sở vật chất vẫn là nút thắt
Sáp nhập có thể giúp điều chuyển nhân sự giữa các trường, nhưng không thể biến vị trí đang thiếu thành đủ. Tây Ninh hiện có 26.463 giáo viên; sau điều tiết, toàn ngành vẫn thiếu 1.932 người, gồm 169 giáo viên mầm non, 302 giáo viên tiểu học, 842 giáo viên trung học cơ sở và 619 giáo viên trung học phổ thông. Chênh lệch giữa cấp học và địa bàn cho thấy thiếu giáo viên không chỉ là bài toán tổng số, mà còn là bài toán phân bổ đúng nơi, đúng môn. Ở xã Lộc Ninh, sau cân đối nhân sự vẫn thiếu bốn nhân viên: ba nhân viên y tế và một nhân viên thư viện. Trường Tiểu học Phước Minh quản lý 33 lớp, 1.070 học sinh tại bốn địa điểm, khiến việc kiểm tra chuyên môn trực tiếp thêm khó khăn. Trong khi đó, phòng chức năng, thiết bị dạy học, nhà vệ sinh và điều kiện an toàn xuống cấp hoặc thiếu hụt cần được ưu tiên khắc phục. Nếu chỉ giảm đầu mối mà để những khoảng trống này kéo dài, gánh nặng cuối cùng sẽ dồn lên giáo viên và học sinh.
Tỉnh cho biết sẽ tạo nguồn giáo viên trong dài hạn thông qua đặt hàng đào tạo với các cơ sở giáo dục đại học. Đây là hướng cần thiết, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào kế hoạch tuyển dụng và phân bổ gắn với nhu cầu từng cấp học, từng địa bàn.
Quy hoạch mạng lưới phải theo địa bàn và nhu cầu học tập
Một mô hình phù hợp ở đô thị không mặc nhiên phù hợp với vùng núi, nơi các điểm trường có thể cách nhau xa và giao thông khó khăn. Đại biểu Quốc hội Trần Quốc Việt cảnh báo việc thiếu khung hướng dẫn chung khiến địa phương triển khai khác nhau, có nơi nhập vài trường, nơi gộp hàng chục cơ sở; sáp nhập cơ học trong điều kiện địa lý phức tạp có thể làm bộ máy quá tải và ảnh hưởng chất lượng. Nhận định này không phủ nhận lợi ích tinh gọn: đầu mối ít hơn có thể giúp điều động giáo viên linh hoạt. Nhưng quy hoạch mạng lưới trường phải tính cả khoảng cách đi học, quy mô học sinh, khả năng quản trị và hạ tầng thực tế, thay vì lấy chỉ tiêu giảm trường làm mục tiêu chính. Theo ông Việt, địa phương cần đầu tư đồng bộ cho điểm trường chính, rồi giảm dần các điểm lẻ khi điều kiện cho phép. Chuyên gia cũng nhấn mạnh sắp xếp trường học là cải cách dài hạn, cần lộ trình đủ dài để thực hiện và kiểm chứng hiệu quả.
Lời giải vì thế không nằm ở một đợt tinh gọn duy nhất. Bộ quản lý cần đưa ra tiêu chí phù hợp từng vùng; chính quyền các cấp cần rà soát định kỳ, gắn việc điều chỉnh mạng lưới với kế hoạch giáo viên, nhân viên và đầu tư cơ sở vật chất. Khi kết quả được đánh giá bằng chất lượng dạy học và điều kiện tiếp cận của học sinh, sắp xếp mới trở thành cải cách thực chất thay vì một phép tính giảm đầu mối.
