Cao tốc Bảo Hà - Lai Châu là gì và vì sao Quốc hội phải xuống tận hiện trường?
Cao tốc Bảo Hà - Lai Châu là tuyến đường bộ cao tốc dài khoảng 119km, quy mô 4 làn xe, kết nối từ xã Bảo Hà (Lào Cai) đến phường Tân Phong (Lai Châu), được kỳ vọng trở thành trục kết nối chiến lược cho vùng Tây Bắc, rút ngắn thời gian di chuyển, mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội và tăng cường liên kết vùng. Đây không chỉ là một dự án giao thông, mà là phép thử cho cách chúng ta giải quyết bài toán hạ tầng ở miền núi: địa hình hiểm trở, dân cư thưa nhưng nhạy cảm về sinh kế và văn hóa. Đoàn công tác của Quốc hội cùng lãnh đạo tỉnh Lai Châu đã trực tiếp khảo sát thực địa tuyến cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, đồng thời làm việc với các sở, ngành để rà soát toàn diện tính khả thi, phương án vốn, giải phóng mặt bằng và tái định cư. Việc Quốc hội “xuống núi” lần này cho thấy trọng tâm giám sát không chỉ là con số đầu tư, mà là cách dự án chạm vào đời sống người dân.
Động lực phát triển vùng Tây Bắc và cái giá phải trả nếu làm vội
Hiện nay, kết nối giữa Lai Châu với Hà Nội và các trung tâm kinh tế lớn vẫn phụ thuộc vào quốc lộ quy mô hạn chế, thường xuyên sạt lở và gián đoạn giao thông vào mùa mưa lũ. Điều này kéo dài thời gian đi lại, tăng chi phí vận tải, kìm hãm lưu thông hàng hóa và làm lỡ cơ hội thu hút đầu tư của địa phương. Khi cao tốc Bảo Hà Lai Châu được đầu tư, thời gian di chuyển từ Lai Châu đến Hà Nội dự kiến giảm từ khoảng 6 giờ 30 phút xuống còn 4 giờ 30 phút, tạo bước nhảy về năng lực vận tải và kết nối vùng. Tuyến đường này được kỳ vọng mở ra các hành lang phát triển kinh tế, thúc đẩy du lịch, nông nghiệp hàng hóa, công nghiệp chế biến và nâng cao vị thế Lai Châu trong liên kết vùng Tây Bắc. Nhưng mọi lợi ích đó có thể bị xói mòn nếu giải phóng mặt bằng và tái định cư bị xem như “khâu phụ”, xử lý sau cho kịp tiến độ.
Giải phóng mặt bằng vùng núi: không chỉ là chuyện đền bù
Theo báo cáo tiền khả thi, dự án cao tốc Bảo Hà - Lai Châu có sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 50.990 tỷ đồng, với 7 nút giao liên thông, 59 cầu, 6 hầm và hệ thống đường gom, công trình dân sinh. Quy mô lớn đồng nghĩa với phạm vi giải phóng mặt bằng rộng, tác động mạnh đến đất đai, rừng và khu dân cư dọc tuyến. Hội đồng thẩm định nhà nước và Đoàn công tác Quốc hội đã yêu cầu Lai Châu rà soát kỹ phương án tuyến, tổng mức vốn, khả năng cân đối nguồn lực, giải phóng mặt bằng, tái định cư và tiến độ thực hiện. Đáng chú ý, các đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế, chính sách đặc thù trong giải phóng mặt bằng, di dời công trình hạ tầng, bố trí tái định cư, bảo vệ môi trường và ứng phó thiên tai. Nói cách khác, bài toán không chỉ là trả bao nhiêu tiền bồi thường, mà là tổ chức lại không gian sống, sinh kế và hạ tầng xã hội cho cả một vùng núi vốn mong manh trước biến đổi khí hậu.
Tái định cư: phép thử về công bằng với đồng bào vùng cao
Trong mọi dự án hạ tầng lớn, tái định cư luôn là điểm dễ gây bất bình nếu chính sách thiếu công bằng và thiếu lắng nghe. Với cao tốc Bảo Hà Lai Châu, Đoàn công tác Quốc hội yêu cầu thống nhất số liệu về sử dụng đất, các hộ dân bị ảnh hưởng và nhu cầu tái định cư; đồng thời chuẩn bị đầy đủ chỗ ở, sinh kế, đào tạo nghề, việc làm, đặc biệt cho đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là yêu cầu đúng nhưng cũng là thách thức lớn, bởi nhiều cộng đồng gắn bó với đất sản xuất, rừng và nguồn nước hơn là với giá trị tiền bồi thường. Nếu tái định cư chỉ dừng ở “nhà mới, đường mới” mà không có kế hoạch sinh kế lâu dài, dự án sẽ để lại những vùng nghèo mới ngay bên cạnh tuyến cao tốc hiện đại. Tái định cư phải được xem như một chương trình phát triển cộng đồng gắn với cao tốc, không phải gói hỗ trợ một lần.
Giám sát của Quốc hội: rào chắn cuối cùng trước nguy cơ chậm tiến độ và đội vốn
Lai Châu đã trình Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, được Hội đồng thẩm định nhà nước tổ chức thẩm định và hiện đang phối hợp với các bộ, ngành, tỉnh Lào Cai để tiếp thu, giải trình, hoàn thiện hồ sơ. Tỉnh đề xuất trình Quốc hội xem xét, quyết định chủ trương đầu tư tại Kỳ họp thứ 2, khóa XVI, phấn đấu khởi công quý IV/2027, cơ bản hoàn thành năm 2030 và đưa vào khai thác năm 2031. Đoàn công tác yêu cầu rà soát toàn diện hướng tuyến, giải pháp kỹ thuật, tổng mức đầu tư, nguồn vốn và khả năng cân đối vốn đối ứng hơn 2.000 tỷ đồng, bảo đảm an toàn công trình kể cả khi thời tiết bất lợi. Việc Quốc hội “siết” từ khâu tiền khả thi là tín hiệu tích cực: nếu làm kỹ từ đầu, dự án có cơ hội tránh kịch bản quen thuộc là đội vốn, chậm tiến độ, còn người dân tái định cư thì chịu thiệt. Cao tốc Bảo Hà Lai Châu chỉ thực sự là động lực phát triển vùng Tây Bắc khi nó trở thành hình mẫu về minh bạch, trách nhiệm và tôn trọng người dân.
