Học liệu số vùng cao: từ thiếu thốn sách vở đến lớp học mở trên mạng
Học liệu số vùng cao là hệ thống bài giảng điện tử, video, hình ảnh, sơ đồ, nền tảng tương tác và công cụ trực tuyến được đưa vào các trường miền núi, vùng sâu vùng xa, giúp học sinh dân tộc thiểu số tự học, củng cố kiến thức và tiếp cận tri thức vượt ra ngoài sách giáo khoa lẫn không gian lớp học truyền thống. Hạt nhân của chuyển đổi này không phải là vài chiếc máy tính hay tivi mới, mà là một triết lý giáo dục: coi học sinh vùng cao có quyền được học với công nghệ giáo dục biên viễn ngang với bạn bè ở đô thị. Tại Trường PTDTNT THPT Nà Hỳ (Điện Biên), những thiết bị và công cụ số đã biến hành trình tự học trực tuyến của Khoàng Thị Tuyết Nhi từ chật vật tìm tài liệu sang chủ động tra cứu, xem bài giảng trực quan và ôn tập theo nhu cầu của bản thân. Đây không còn là câu chuyện "có thêm máy" mà là thay đổi cán cân cơ hội học tập.
Giáo viên vùng cao: từ “đọc – chép” đến kiến tạo trải nghiệm học tập số
Nếu học liệu số là cánh cửa, thì giáo viên vùng cao chính là người quyết định cánh cửa ấy mở rộng đến đâu. Ở Điện Biên, cùng với sách giáo khoa, thầy cô đã tổ chức giờ học xoay quanh bài giảng điện tử, hình ảnh trực quan, video minh hoạ và kho học liệu số, hướng dẫn học sinh tìm tòi, trao đổi, vận dụng kiến thức thay vì chỉ nghe giảng và chép bài. Tại Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Yên Khương ở vùng biên Thanh Hóa, công nghệ giáo dục biên viễn được hiểu là đổi mới phương pháp, không phải “nhồi” thêm thiết bị. Giáo viên khai thác học liệu điện tử, nền tảng tương tác, trò chơi học tập; một số người đã thử sử dụng AI để xây dựng giáo án, câu hỏi và nhiệm vụ học tập cũng như kiểm tra, đánh giá. Sự dịch chuyển này biến lớp học từ "đọc – chép" sang không gian tương tác, nơi học sinh vùng sâu vùng xa được quan sát, thảo luận, trình bày ý tưởng và tự tin tham gia bài học.
Tự học trực tuyến: cơ hội mới cho học sinh biên giới, vùng sâu vùng xa
Câu chuyện của La Lang Y, học sinh lớp 8B ở Trường Phổ thông dân tộc bán trú Đinh Núp (xã Phú Mỡ), cho thấy tự học trực tuyến đang thay đổi thói quen học tập vùng sâu. Trước đây, khi chưa hiểu bài hoặc muốn biết thêm, em chỉ có thể hỏi thầy cô hoặc lật vài cuốn sách ít ỏi trong thư viện trường; nay Internet cho phép tìm thêm hình ảnh, video và bài viết có cách giải thích cụ thể, dễ hiểu hơn. Với khoảng 200 học sinh đều là con em Chăm, Ba Na, việc có thêm nguồn học liệu ngoài sách giáo khoa mang ý nghĩa tiếp cận tri thức vùng sâu thiết thực: Internet mở rộng không gian học tập, giúp các em chạm tới những nội dung mà trước kia chỉ hiện diện ở đô thị. Tự học trực tuyến vì thế không phải trào lưu, mà là “đường mòn tri thức” mới, nơi học sinh vùng cao có thể tự bước tiếp dù không phải lúc nào cũng có người kèm cặp ở nhà.
Công nghệ giáo dục biên viễn thu hẹp khoảng cách tri thức
Ở Yên Khương, chương trình xây trường nội trú vùng biên đã mang đến 2 phòng máy tính, 30 tivi thông minh 65 inch cho các phòng học, phòng bộ môn và một phòng học thông minh STEM. Quan trọng hơn, công nghệ số đã tạo ra bước ngoặt trong tiếp cận tri thức vùng sâu: học sinh không chỉ xem hình ảnh, video, tư liệu trực quan trong giờ học mà còn được hướng dẫn khai thác các nguồn học liệu bên ngoài sách giáo khoa, mở rộng không gian học tập và thu hẹp khoảng cách với học sinh ở khu vực điều kiện thuận lợi hơn. Theo bà Hoàng Tuyết Ban, Giám đốc Sở GD&ĐT Điện Biên, cơ sở dữ liệu ngành được duy trì với tỷ lệ dữ liệu chính xác trên 99%, toàn bộ cơ sở giáo dục đã triển khai phần mềm quản trị nhà trường và 100% cơ sở giáo dục phổ thông thực hiện học bạ số. Đây là nền tảng dữ liệu cho thấy chuyển đổi số không dừng ở lớp học, mà đang tái định nghĩa cách ngành giáo dục quản lý và phân phối cơ hội học tập.
Không thể “đem máy lên núi rồi để đó”: việc cần làm tiếp theo
Dù những câu chuyện từ Điện Biên, Phú Mỡ hay Yên Khương đầy tín hiệu tích cực, chúng cũng phơi bày một thực tế: nếu hạ tầng còn yếu, Internet chập chờn, thiết bị thiếu và giáo viên chưa được bồi dưỡng, học liệu số vùng cao rất dễ trở thành khẩu hiệu. Ngành giáo dục đã xác định sẽ tiếp tục triển khai chuyển đổi số theo hướng đồng bộ, thực chất và hiệu quả, lấy người học và nhà giáo làm trung tâm, dữ liệu làm nền tảng, công nghệ là động lực đổi mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Ở Yên Khương, nhà trường dự kiến nâng cấp băng thông, phủ sóng Internet và Wi-Fi khắp phòng học, khu nội trú, đồng thời tăng cường máy tính cho học sinh thực hành. Nếu những kế hoạch này được thực hiện nhất quán, công nghệ giáo dục biên viễn sẽ không chỉ tiếp sức vài thế hệ học sinh vùng cao, mà còn định hình một chuẩn mới về công bằng tri thức trong hệ thống giáo dục. Vấn đề còn lại là tốc độ và quyết tâm.
